Có những người thương một người hết lòng. Lo cho người ấy từng miếng ăn, giấc ngủ. Hy sinh cả máu thịt của mình. Rồi một ngày, chính người ấy quay lưng, đẩy mình xuống vực. Nghe như chuyện bịa. Nhưng trong Kinh Tiểu Bộ, có một câu chuyện như thế. Và người bị đẩy xuống vực không phải ai xa lạ. Đó là một vị hoàng tử, tiền thân của Đức Phật.
Thuở xưa, ở thành Ba-la-nại, vua Brahmadatta có bảy người con trai. Người con cả tên là Paduma, nghĩa là Liên Hoa. Bảy anh em lớn lên, lập gia đình, ngày ngày vào hầu vua với tùy tùng đông đảo. Vua nhìn xuống sân, thấy các con đi lại rầm rộ, trong lòng sinh nghi: những người này có thể giết ta mà cướp ngôi. Vua bèn gọi các con đến, bảo: các con không thể sống trong thành này nữa. Hãy đi nơi khác. Sau khi ta băng hà, hãy trở về mà cai trị, vì vương quốc này vốn là của gia đình.
Bảy anh em vâng lời, dắt vợ con ra đi. Họ lạc vào một vùng hoang vu, không có đồ ăn, không có nước uống. Đói khát đến không chịu nổi, họ bàn nhau: chúng ta còn sống, sau này sẽ có vợ khác. Thế là trong sáu ngày, mỗi ngày họ giết một người vợ của các em để chia nhau ăn thịt. Riêng hoàng tử Paduma, mỗi ngày chàng và vợ chỉ ăn hai phần trong ba phần của mình, để dành một phần. Sáu ngày, chàng dành được sáu phần. Đến ngày thứ bảy, đến lượt vợ chàng. Chàng bèn đem sáu phần thịt đã dành đưa cho các em ăn, rồi bảo: hãy ăn đi, ngày mai sẽ tính.
Đêm ấy, khi các em ngủ say, hoàng tử đưa vợ trốn đi. Vợ chàng đi được một lát thì không đi nổi nữa. Chàng cõng nàng trên vai, đi suốt đến rạng đông, thoát khỏi vùng hoang vu. Mặt trời mọc, nàng nói: thưa chàng, em khát. Chàng đáp: không có nước. Rồi chàng lấy gươm đâm vào đầu gối phải của mình, bảo vợ ngồi xuống mà uống máu ấy. Đến sông Hằng, họ uống nước, tắm rửa, ăn trái cây, rồi dựng một am thất bên sông mà sống.
Một hôm, có một tên cướp ở thượng lưu sông Hằng. Vì phạm tội phản nghịch, hắn bị chặt tay chân, tai mũi, bỏ vào chiếc xuồng nhỏ, thả trôi sông. Hắn rên la đau đớn, trôi đến chỗ am thất. Hoàng tử nghe tiếng than, ra bờ sông kéo hắn lên, đưa về am, xức thuốc chữa trị. Người vợ thấy vậy, khinh bỉ nhổ vào mặt người què. Khi vết thương lành, hoàng tử cho người què ở lại am, ngày ngày vào rừng hái trái cây về nuôi cả hai. Vậy mà người vợ lại sinh lòng luyến ái với người què. Nàng muốn giết chồng để đi với hắn. Nàng bày kế, nói với chồng: thưa chàng, khi em ngồi trên lưng chàng thoát khỏi hoang vu, em có khấn với thần núi rằng nếu được sống an lành với chồng, em sẽ làm lễ cúng tạ. Nay thần làm em hoảng sợ. Em phải lên núi cúng tạ.
Hoàng tử không biết vợ lừa mình, bằng lòng ngay. Chàng sửa soạn lễ cúng, giao cho vợ dĩa đồ cúng, rồi leo lên đỉnh núi. Đến nơi, nàng nói: thưa chàng, không phải thần núi mà chính chàng mới là vị thần tối cao. Trước hết em sẽ cúng chàng hoa rừng, đi nhiễu quanh chàng, đảnh lễ chàng, rồi sau đó mới cúng thần núi. Nàng đặt chàng đứng bên bờ vực thẳm, cúng hoa, đi nhiễu quanh, giả vờ đảnh lễ, rồi từ phía sau đánh vào lưng chàng, xô chàng rơi xuống vực, reo lên thỏa mãn: ta đã thấy cái lưng kẻ thù ta rồi! Rồi nàng xuống núi, đi với người què.
Hoàng tử rơi xuống vực, may mắn mắc vào một chùm lá trên ngọn cây sung, không rơi xuống đáy. Chàng sống trên cây, ăn trái sung. Một con kỳ đà chúa to lớn thường leo lên ăn trái cây ấy. Ban đầu nó thấy chàng thì chạy trốn. Dần dần nó quen, đến ăn trái nhiều lần, rồi kết thân với chàng, hỏi chàng đến đây bằng cách nào. Nghe chàng kể, nó bảo: anh chớ sợ. Nó cho chàng ngồi trên lưng, bò xuống núi, ra khỏi rừng, đặt chàng trên con đường lớn.
Hoàng tử đi đến một ngôi làng nhỏ, sống ở đấy. Nghe tin phụ vương đã băng hà, chàng trở về Ba-la-nại, lên ngôi vua Paduma, trị nước theo mười vương pháp, cho xây sáu nhà bố thí ở bốn cửa thành, giữa thành và trước cung điện, mỗi ngày bố thí sáu trăm ngàn đồng tiền. Trong lúc ấy, người vợ cõng người què đi xin ăn dọc đường, nói dối người què là chồng mình, được người ta khen là vợ trung tín, cho cơm cháo nhiều hơn. Có người mách nàng: vua Paduma ở Ba-la-nại hay bố thí, hãy đến đấy. Nàng đặt người què vào một cái giỏ tre, cõng đến thành, đứng bên đường vua đi qua.
Vua đi đến nhà bố thí, thấy hai người, bèn hỏi: người này là ai? Có người thưa: một người vợ trung tín. Vua cho gọi nàng đến, nhận ra nàng ngay, bảo đưa người què ra khỏi giỏ, hỏi: người này là gì của nàng? Nàng đáp: là con của chị cha tôi, gia đình cho tôi làm chồng. Mọi người tán thán nàng là vợ trung tín! Vua hỏi lại: có phải người què này do gia đình cho nàng làm chồng không? Nàng mạnh dạn đáp: thưa Đại vương, đúng vậy. Vua lại hỏi: vậy đây có phải là con vua Ba-la-nại không? Nàng có phải là con gái một vị vua, là vợ của hoàng tử Paduma không?
Rồi vua vạch mặt nàng: chính nàng đã uống máu từ đầu gối của ta. Vì luyến ái người què này, nàng đã xô ta xuống vực thẳm. Nàng tưởng ta đã chết, nhưng ta vẫn còn sống. Nay nàng đến đây, với dấu hiệu tử thần in trên trán! Trước triều thần, vua kể lại toàn bộ câu chuyện, rồi đọc lên những câu kệ: "Nàng chính là người ấy, / Còn ta không ai khác, / Người què chính là nó, / Bị chặt tay, chính nó. / Tuy vậy nàng vẫn nói: / Là chồng tôi lúc trẻ."
Câu kệ nghe gay gắt, nhưng phải hiểu đúng chỗ: đây không phải lời kết tội tất cả người phụ nữ. Đức Phật kể chuyện này cho một vị Tỳ-kheo đang thối thất vì say mê một nữ nhân mặc áo đẹp. Câu kệ nói về một sự thật cay đắng: khi dục vọng làm chủ, người ta có thể quên hết ân nghĩa, dù ân nghĩa ấy lớn bằng máu thịt. Người vợ ấy đã uống máu đầu gối của chồng để sống, vậy mà vẫn xô chồng xuống vực vì một kẻ xa lạ. Ân nghĩa không mua được lòng người đã bị dục che mờ.
Điều đáng nhớ nhất nằm ở đoạn cuối. Vua nổi giận, ra lệnh trừng phạt cả hai. Nhưng rồi vua không thi hành lệnh ấy. Vua chỉ bảo cột chặt cái giỏ vào đầu nàng, bỏ người què vào giỏ, rồi đuổi cả hai ra khỏi nước. Người bị phản bội đau nhất, vẫn không để cơn giận biến mình thành kẻ tàn ác như người đã hại mình. Bài học rút ra từ câu chuyện này, xin ghi rõ, là bài học của người kể lại, không phải lời trong kinh: thương ai, hãy thương bằng cả trái tim, nhưng giữ lại đôi mắt tỉnh táo. Ân nghĩa ta cho đi là việc của ta, lòng người ta nhận lại là việc của họ. Và khi đã bị phản bội, cách trả thù cao nhất không phải là giết người phản bội, mà là sống cho ra dáng một con người, không để oán hận làm mình giống họ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư