Có những thói xấu không ập đến ầm ầm. Nó đến nhẹ nhàng, như một ý nghĩ thoáng qua lúc nửa đêm. Ta nghĩ, chỉ một lần thôi, chỉ một chút thôi, có sao đâu. Nhưng chính cái một chút ấy, nếu để nó ở lại trong lòng, sẽ lớn dần lên và nhốt ta lại như một cái ngục.
Ngày xưa, ở Kỳ Viên, có khoảng năm trăm người triệu phú giàu có thân thiết với nhau. Sau khi nghe bậc Đạo Sư thuyết pháp, họ liền xuất gia, sống ở Kỳ Viên, trong ngôi tinh xá được ông Cấp Cô Độc trải vàng giá bạc triệu.
Một hôm vào khoảng nửa đêm, tâm tham luyến dục vọng khởi lên trong nhóm người ấy, những phiền não mà họ đã từ bỏ. Cũng vào giờ ấy, bậc Đạo Sư suy nghĩ xem các Tỷ-kheo ở Kỳ Viên đêm nay sống như thế nào. Ngài biết được các tư tưởng tham dục nổi lên trong các Tỷ-kheo ấy.
Như người mẹ giữ đứa con duy nhất, bậc Đạo Sư bảo vệ các đệ tử, chặn đứng phiền não ngay khi nó vừa khởi lên, không để cho chúng lớn lên.
Rồi bậc Đạo Sư từ Hương phòng bước ra, gọi Trưởng lão Ànanda, bảo tập họp tất cả các Tỷ-kheo trú ở chỗ được trải vàng giá bạc triệu tại Hương phòng. Ngài không chỉ gọi riêng năm trăm vị ấy, vì sợ họ nghĩ, bậc Đạo Sư đã biết các phiền não khởi lên trong nội tâm chúng ta, tâm tư họ sẽ bị dao động và sẽ không thể chấp nhận pháp thoại.
Bậc Đạo Sư ngồi trên Phật tọa, lưng thẳng như núi Tu-di. Chúng Tỷ-kheo đảnh lễ, ngồi xuống vây quanh Ngài. Bậc Đạo Sư nói, này các Tỷ-kheo, chớ trầm tư ba tầm bất thiện này, đó là dục tầm, sân tầm, hại tầm. Chớ nghĩ rằng phiền não khởi lên trong nội tâm là nhỏ mọn.
Phiền não giống như kẻ thù, kẻ thù không bao giờ nhỏ bé. Phiền não ví như thuốc độc làm chết người, như mụt ngứa mọc trên da, như con rắn lục, như lửa sét đánh, chớ nắm giữ lấy, nên sợ hãi chúng.
Khi nào phiền não khởi lên thì với sức mạnh của giác sát, với sức mạnh của tu tập, chớ để nó ở trong tâm dù chỉ một khoảnh khắc, như vậy, phải loại trừ nó như giọt nước rơi khỏi lá sen. Các bậc hiền trí thuở xưa ghét bỏ phiền não, dầu nó hết sức nhỏ mọn, cũng không cho nó khởi lên trong nội tâm và lập tức chế ngự phiền não ấy.
Nói vậy xong, bậc Đạo Sư kể lại câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra làm con chó rừng, sống trong rừng trên một bờ sông. Thời ấy một con voi già chết trên bờ sông Hằng. Khi con chó rừng đi tìm mồi, nó thấy xác chết ấy và nghĩ, nay ta được cả kho đồ ăn.
Nó đi đến, cắn cái vòi như cắn cái cày, cái ngà như cắn xương, cái tai như cắn vành thúng, cái bụng như cắn thúng hạt, cái chân như cắn cối, cái đuôi như cắn chày. Nó nghĩ, đây không phải là món ăn được.
Sau khi không tìm được chỗ nào khác có thể ăn, nó cắn nhằm chỗ đại tiện thì giống như cắn cái bánh mềm. Nó nghĩ, cuối cùng ta mới tìm được chỗ mềm trên cái thân này. Nó ăn từ chỗ ấy vào trong bụng, ăn quả thận, quả tim, khát thì uống máu, rồi nằm dài trong bụng voi mà ngủ.
Rồi nó suy nghĩ, thân con voi này giống như cái nhà khiến ta sống thoải mái. Khi ta muốn ăn thì thịt rất đầy đủ. Vậy sao ta lại phải làm chỗ ở khác. Nghĩ vậy, con chó rừng không đi đến chỗ khác, cứ ăn thịt trong bụng con voi, và sống ở đấy.
Thời gian trôi qua, với sự xúc chạm gió mùa hạ và sức nóng tia sáng mặt trời, thân xác ấy bị khô và nhăn nhúm lại. Cửa vào của chó rừng bị đóng kín. Bụng con voi không có ánh sáng. Con chó rừng như vậy sống cách biệt với thế giới bên ngoài. Khi thân xác con voi khô héo, thịt bị khô héo, máu bị khô cạn, không tìm được lối thoát ra, nó hoảng sợ, chạy qua chạy lại đập chỗ này chỗ kia, cố tìm cửa để thoát ra. Như vậy nó trồi lên sụp xuống trong bụng con voi như một cục bột trong cái nồi đang sôi.
Sau một vài ngày một cơn mưa lớn đổ xuống, làm mềm thân xác ấy, làm nó phồng lên như cũ. Con đường đại tiện con voi được mở ra. Con chó rừng thấy lỗ mở ấy liền nói, nay ta được cứu sống rồi.
Từ đầu con voi nó nhảy tới, chạy mau vụt ra, đầu đập vào con đường đại tiện ấy và thoát ra ngoài. Nhưng tất cả lông trên thân bị bầm dập đều dính vào con đường đại tiện ấy. Với tâm tư dao động, với cái thân trụi lông như thân cây thốt nốt, nó chạy một lát và ngồi xuống, quay lại nhìn cái thân mình suy nghĩ, khổ này do ta tạo, không do ai khác, chỉ vì tham, vì y cứ vào tham nên ta làm như thế ấy. Từ nay trở đi, ta sẽ không để cho tham chi phối nữa, và ta cũng sẽ không đi vào xác con voi nào nữa.
Với tâm tư xúc động kinh hoàng, nó nói lên bài kệ, ta sẽ không làm nữa, ta không làm, làm nữa, ta thấy xác con voi, như vậy ta hoảng sợ.
Nói xong, con chó rừng chạy xa xác con voi và nếu có thấy xác một con voi khác, nó cũng không quay nhìn lại. Từ đấy về sau, nó không còn bị lòng tham chinh phục nữa.
Sau khi kể pháp thoại, bậc Đạo Sư nói với các Tỷ-kheo, này các Tỷ-kheo, chớ để cho phiền não nội tâm tăng trưởng. Ngay tại chỗ, hãy nhiếp phục chúng. Nói vậy xong, bậc Đạo Sư trình bày Bốn sự thật, và cuối bài giảng ấy, năm trăm Tỷ-kheo ấy chứng được quả A-la-hán. Trong số Tỷ-kheo còn lại, một số chứng quả Dự lưu, một số chứng quả Nhất Lai, một số chứng quả Bất Lai. Con chó rừng thời ấy chính là Đức Phật.
Nghe chuyện con chó rừng, ta thấy mình trong đó rất rõ. Cái bụng voi ban đầu là một kho đồ ăn, một cái nhà thoải mái. Ta chui vào vì tham một chút tiện nghi, một chút ngon ngọt. Nhưng ở càng lâu, cửa càng hẹp lại. Đến khi muốn ra thì không còn đường ra nữa. Thân xác khô lại, bóng tối bủa vây, chỉ còn biết chạy qua chạy lại trong bụng voi như cục bột trong nồi sôi.
Thói xấu nào cũng vậy. Một điếu thuốc, một ván bài, một lần nói dối, một ý nghĩ tham lam lúc nửa đêm. Lúc đầu nó là cái nhà thoải mái. Lâu dần nó thành cái ngục mà chính ta tự chui vào, rồi quên mất đường ra.
Cho nên Đức Phật dạy, khi phiền não khởi lên, đừng để nó ở trong tâm dù chỉ một khoảnh khắc. Hãy loại trừ nó như giọt nước rơi khỏi lá sen. Đừng nói, để mai tính, mai cửa đã hẹp đi một chút rồi. Hãy đứng dậy ngay lúc này, như con chó rừng nhảy ra khỏi bụng voi khi thấy ánh sáng. Ra khỏi rồi thì đừng quay lại nhìn nữa, và nhớ, khổ này do ta tạo, không do ai khác.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư