Trong đời, ai cũng cần bạn bè. Nhưng bạn thật và bạn giả đôi khi rất khó phân biệt. Có người miệng nói lời hay, nhưng sau lưng lại làm hại mình. Có người tỏ ra thân thiết, nhưng khi mình gặp nạn thì biến mất. Có người mình thương yêu, nuôi nấng, nhưng càng lớn càng trở thành mối nguy cho chính mình. Làm sao biết ai là bạn, ai là thù? Câu chuyện sau đây cho một cách nhận biết rất thực tế.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, có một vị đạo sĩ hiền trí, là tiền thân của đức Phật, làm sư trưởng của một nhóm đạo sĩ sống ở vùng Tuyết Sơn. Trong nhóm ấy, có một vị tu khổ hạnh không nghe lời sư trưởng, đã nhận nuôi một con voi con bị mất mẹ. Con voi lớn lên từng ngày trong am thất. Vị tu khổ hạnh thương nó như con, cho nó ăn, chăm sóc nó. Nhưng voi là voi. Đến khi nó lớn, sức mạnh của nó trở thành mối nguy. Một hôm, nó giết chết chính vị tu khổ hạnh đã nuôi nó, rồi bỏ vào rừng.
Các đạo sĩ chôn cất bạn mình, rồi đến vây quanh sư trưởng và hỏi: thưa Tôn giả, vì lý do gì mà Tôn giả có thể biết thế nào là bạn, thế nào không phải là bạn? Sư trưởng trình bày qua các bài kệ: khi thấy mình, nó không cười, không hoan hỷ tiếp đón, không đưa cặp mắt nhìn, và làm điều trái nghịch. Với những hình tướng ấy, bậc trí biết nó không phải là bạn, mà là kẻ thù.
Đức Phật kể câu chuyện này khi nói về một vị Tỷ-kheo trẻ đã lấy trộm tấm vải của thầy mình làm túi đựng dép, vì tin rằng thầy sẽ không giận. Nhưng thầy nổi giận, đánh đuổi vị ấy. Vị Tỷ-kheo ấy thuở xưa chính là người nuôi voi, còn vị giáo thọ sư chính là con voi. Câu chuyện nhắc rằng sự tin tưởng đặt không đúng chỗ sẽ đem lại tai họa.
Bài học ở đây không phải là đừng thương yêu ai, mà là phải biết nhìn người. Bạn thật có những dấu hiệu rất rõ. Khi gặp bạn, người ta cười, vui mừng đón tiếp, nhìn bạn bằng ánh mắt thân thiện, làm những việc tốt cho bạn. Kẻ thù thì ngược lại: gặp bạn mà mặt lạnh tanh, không chào đón, ánh mắt tránh né hoặc dò xét, và làm những việc trái với lợi ích của bạn. Bậc trí chỉ cần nhìn những dấu hiệu ấy là biết, không cần đợi đến khi bị hại mới hay.
Ngày nay, chúng ta nuôi nhiều con voi con như vậy mà không biết. Có người nuôi một thói quen xấu, tưởng nó còn nhỏ, không sao, đến khi nó lớn thì nó giết chết sự nghiệp của mình. Có người nuôi một mối quan hệ độc hại, tưởng là tình bạn, tình yêu, đến khi tỉnh ra thì đã mất hết tiền bạc, sức khỏe, danh dự. Có người tin tưởng một đối tác làm ăn chỉ vì những lời hứa ngọt ngào, không xem hành động thực tế của họ, rồi bị lừa mất trắng. Con voi con lúc nhỏ rất dễ thương. Nhưng nếu nó không phải là bạn thật, càng nuôi lâu càng nguy hiểm.
Cho nên, hãy học cách nhìn bạn như sư trưởng ngày xưa đã dạy. Đừng nghe người ta nói gì, hãy xem người ta làm gì khi gặp mình. Người vui mừng khi thấy mình thành công, buồn khi thấy mình gặp nạn, đó là bạn. Người lạnh nhạt khi mình vui, hả hê khi mình khổ, đó không phải là bạn, dù miệng họ có nói hay đến đâu.
Và cũng hãy tự hỏi mình: mình có đang là bạn thật của ai không? Khi bạn mình đến, mình có cười, có đón tiếp, có nhìn họ bằng ánh mắt ấm áp không? Hay mình chỉ vui khi cần nhờ vả, còn khi họ cần thì mình quay lưng? Biết phân biệt bạn thù là trí tuệ. Nhưng sống sao để xứng đáng là bạn của người khác, đó mới là đức hạnh.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư