Trong chuyện tình cảm, có một kiểu sai lầm rất phổ biến mà nhiều người không nhận ra cho đến khi quá muộn: người mình thương đã đến tận cửa rồi, mà mình lại đẩy họ ra, chỉ vì muốn giữ thể diện, muốn tỏ ra mình cao giá. Người ta gọi đó là làm giá, là thử lòng, là giữ giá. Nhưng có những lần thử, thử xong thì mất luôn người ta. Truyện tiền thân hôm nay kể về một cô gái và một con lừa cái, cả hai đều mắc cùng một lỗi, và cả hai đều trả cùng một giá.
Thuở xưa, tại Xá-vệ, có một phụ nữ xinh đẹp đem lòng yêu một chàng trai đẹp trai. Nỗi say mê bừng lên như ngọn lửa, nàng bỏ ăn uống, nằm rũ liệt trên giường. Bạn bè năn nỉ mãi mới thuyết phục được chàng trai đến với nàng vào ngày giờ đã định. Nàng sửa soạn phòng ốc, mặc quần áo thật đẹp, ngồi chờ chàng đến. Nhưng khi chàng ngồi xuống bên cạnh, nàng bỗng suy nghĩ: nếu ta chấp thuận ngay lập tức và tự hạ giá mình thì lòng tự trọng của ta sẽ bị dẹp bỏ. Thôi hôm nay mình cứ làm vẻ khó tính, rồi sau này sẽ nhượng bộ. Thế là ngay khi chàng mới chạm vào nàng, nàng liền chụp lấy tay chàng, nghiêm nghị trách cứ, bảo chàng đi ra, vì nàng không thích chàng. Chàng giận dữ rút lui và ra khỏi nhà.
Khi các phụ nữ kia biết chuyện, họ trách nàng: chị đã yêu người ta đến nỗi nằm liệt giường, chúng tôi khó khăn lắm mới đưa chàng đến, thế mà chị chẳng có gì để nói với chàng cả! Người đàn ông kia chẳng bao giờ đến với nàng nữa. Khi nàng nhận ra mình đã mất chàng, nàng bỏ cả ăn mà chết. Chàng trai nghe tin, mang hoa thơm đến Kỳ Viên, đảnh lễ Đức Phật và kể lại toàn bộ câu chuyện, thêm rằng lâu nay chàng tránh đến hầu Đức Phật vì hổ thẹn.
Đức Phật dạy: người phụ nữ kia cho mời ông đến là do lòng say mê, rồi nàng lại xua đuổi ông đi khiến ông tức giận. Cũng đúng như thế, xưa kia nàng cũng đã yêu thương nhiều bậc trí giả, kêu gọi họ đến, và khi họ đến thì lại chẳng muốn liên hệ gì với họ, cứ làm phiền nhiễu họ như vậy rồi xua đuổi họ đi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là một con ngựa Sindh, được đặt tên là Tốc-như-phong, nghĩa là nhanh như gió, và là con ngựa nghi lễ của vua. Những người nài thường đem nó đi tắm ở sông Hằng. Nơi đây, một con lừa cái trông thấy nó liền đem lòng yêu. Rung động vì nỗi say mê, con lừa cái bỏ cả ăn uống, hao mòn tiều tụy, gầy ốm đến độ chỉ còn xương với da. Con lừa con của nó thấy mẹ như vậy liền hỏi han, rồi an ủi: thưa mẹ, mẹ chớ sầu bi, con sẽ mang chú ngựa ấy đến cho mẹ.
Khi ngựa quý Tốc-như-phong xuống tắm, chú lừa con đến gần và nói: thưa ngài, mẹ tôi yêu ngài, bà chẳng ăn uống gì cả và đang hao mòn sắp chết. Xin hãy cứu sống mẹ tôi! Ngựa quý đáp: được rồi, khi tôi tắm xong, các anh nài sẽ để tôi dạo chơi một chốc bên bờ sông, bạn hãy mang mẹ bạn đến đấy. Chú lừa con đưa mẹ đến nơi ấy, rồi núp gần đó. Người nài để Tốc-như-phong duỗi chân chạy. Nó dò tìm con lừa cái và đến với con kia, đưa mũi ngửi.
Con lừa cái tự nghĩ: nếu ta tự hạ mình và cứ để cho chàng làm theo ý chàng trong lúc chàng vừa mới đến, thì danh dự và lòng tự cao của ta sẽ tiêu tan. Ta phải làm như thể mình không muốn sự việc chàng làm. Vì thế, nó đã làm vỡ hàm Tốc-như-phong và suýt giết chết chàng ngựa! Ngựa quý cảm thấy xấu hổ rồi bỏ chạy đi. Con lừa cái hối hận, nằm vật ra đầy đau khổ. Chú lừa con hỏi mẹ: mẹ vì chàng ốm o vàng vọt, mẹ vì chàng chẳng chút uống ăn. Ngựa yêu kia mới đến gần, cớ sao mẹ bỗng đâm sầm phóng đi? Con lừa đáp: chàng kia đến một khi kề sát, nếu ban đầu nhường bước tức thời, tiêu ma giá ngọc cao vời, cho mẹ phải vội dời chân ngay!
Đức Phật đọc bài kệ kết: nếu từ chối chàng trai sang trọng đến bên nàng mong ngóng yêu đương, nàng đành dằng dặc sầu thương, như lừa cái đau buồn vì ngựa quý. Khi kể xong pháp thoại, Ngài tuyên thuyết Tứ Đế. Cuối bài giảng, người chủ đất kia đắc quả Dự Lưu. Ngài nhận diện: người phụ nữ thời ấy là con lừa cái, còn Ngài là con ngựa quý Tốc-như-phong.
Hai câu chuyện, một ở hiện tại, một ở quá khứ, giống nhau như hai giọt nước. Người phụ nữ và con lừa cái đều yêu say đắm, đều ốm mòn vì yêu, đều được người mình yêu đến tận nơi, và đều đẩy người ta đi vì một ý nghĩ: nếu mình dễ dãi ngay từ đầu thì mình mất giá. Cả hai đều nghĩ mình đang giữ giá, đang làm cao, đang chứng tỏ mình đáng giá. Nhưng thật ra, họ đang sợ. Sợ rằng nếu mình đón nhận niềm vui ngay, người ta sẽ coi thường mình. Sợ rằng mình không đủ tốt để được yêu một cách đơn giản.
Trong đời thường, nỗi sợ ấy rất quen. Có người được tỏ tình thì làm lơ, để rồi người ta đi tỏ tình với người khác. Có người trong hôn nhân cứ giữ kẽ, không chịu nói một câu dịu dàng trước, vì sợ mình thua, sợ mình lép vế. Có người bạn bè giận nhau, cả hai đều chờ người kia xin lỗi trước, chờ mãi đến khi không còn là bạn nữa. Ai cũng muốn giữ giá của mình, mà không ai chịu hỏi: cái giá ấy đáng bao nhiêu, so với người mình sắp mất?
Con lừa cái đã cắn vỡ hàm con ngựa quý. Người phụ nữ đã đuổi chàng trai ra khỏi phòng. Cả hai đều làm một việc rất mạnh tay, rất dứt khoát, rất có vẻ kiêu hãnh. Nhưng ngay sau đó, cả hai đều nằm vật ra đau khổ. Kiêu hãnh chỉ kéo dài được một khoảnh khắc. Nỗi hối hận thì kéo dài cả đời, thậm chí đến chết. Người phụ nữ bỏ ăn mà chết. Con lừa cái nằm vật ra đầy đau khổ.
Bài học ở đây không phải là hãy dễ dãi với bất cứ ai đến với mình. Bài học là hãy phân biệt giữa giữ giá và tự hại mình. Giữ giá là khi mình biết rõ giá trị của mình, không để ai coi thường mình. Tự hại mình là khi mình đã gặp được người mình thật lòng thương, người ta cũng đã đến với mình bằng lòng chân thành, mà mình vẫn đẩy họ ra chỉ để chứng tỏ mình cao giá. Con ngựa quý đã đến tận bờ sông vì lời cầu xin của một chú lừa con. Chàng trai đã đến tận phòng vì lời năn nỉ của bạn bè nàng. Những người như vậy không phải lúc nào cũng quay lại lần thứ hai. Khi họ đi rồi, họ đi luôn.
Vậy nên, khi người mình thương đã đến, hãy đón họ bằng sự chân thành. Đừng diễn, đừng thử, đừng làm giá. Giá trị thật của một người không nằm ở chỗ họ khó chinh phục đến đâu, mà nằm ở chỗ họ đối xử với người thương mình ra sao. Con lừa cái đã đánh mất con ngựa quý chỉ vì một cú cắn. Đừng để mình đánh mất người thương chỉ vì một câu nói lạnh lùng đúng lúc họ cần mình ấm áp nhất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư