Khi hai người cãi nhau về một món đồ, người ngoài khó biết ai nói thật. Người nói to chưa chắc đã đúng. Người nói nhỏ chưa chắc đã sai. Muốn biết thật giả, phải có cách thử. Câu chuyện câu hỏi bao quát tất cả dạy ta cách thử ấy, qua một vụ xử án của cậu bé Mahosadha, bậc trí giả khi còn nhỏ.
Chuyện này được kể đầy đủ trong chuyện Tiền thân Ummagga, chuyện số 546. Thuở ấy, Bồ-tát sanh làm cậu bé Mahosadha, con của phú ông Sirivaddhaka, nổi tiếng khôn ngoan tài trí khắp vùng. Người ta bảo ngài sinh ra đã biết cách giải đáp mọi vấn đề được đặt ra để thử tài.
Một hôm, có một người đàn bà nghèo buộc nhiều sợi chỉ màu lại làm thành sợi dây đeo cổ. Bà cởi nó ra để trên áo quần khi xuống tắm trong hồ mà bậc Trí giả đã cho đào. Một cô gái thấy vậy đem lòng thèm muốn, cầm sợi dây lên bảo, mẹ ơi, dây đeo cổ này đẹp quá, giá bao nhiêu con muốn làm cho con một sợi. Mẹ cho con đeo thử để biết chắc cỡ nào hở mẹ.
Bà kia cho phép cô gái. Cô liền đeo vào và chạy mất. Bà già vội nhảy ra khỏi nước, mặc áo quần đuổi theo cô gái, chụp lấy cô ta thét lên, cô lấy sợi dây của ta làm mà chạy trốn.
Cô kia đáp, tôi không lấy cái gì của bà cả, dây này tôi vẫn đeo trên cổ lâu nay.
Một đám đông tụ lại xem khi nghe chuyện cãi cọ. Bậc Hiền trí đang nô đùa cùng lũ trẻ, nghe họ cãi nhau khi đi ngang qua sảnh đường, liền hỏi chuyện gì gây ồn ào. Khi biết nguyên nhân vụ cãi cọ, ngài cho gọi cả hai vào, nhìn dáng điệu ngài biết ngay ai là kẻ cắp. Ngài liền hỏi họ có chịu nghe theo ngài xét xử không. Cả hai đều bằng lòng.
Ngài hỏi kẻ cắp, cô dùng hương gì để tẩm vào sợi dây đeo cổ này. Cô gái đáp, tiện nữ luôn luôn dùng hương gồm nhiều thứ hương pha trộn để tẩm vào nó. Loại hương ấy tên là Sabbasamhàraka, tức là hương bao quát tất cả, hương của bá hoa trộn lại.
Rồi ngài lại hỏi bà kia. Bà liền đáp, một người nghèo như lão làm gì có hương Sabbasamhàraka. Lão chỉ tẩm nó với hương hoa Piyangu mà thôi. Hoa Piyangu còn gọi là hoa Kan-gu, một loại hoa quê mùa, rẻ tiền.
Bậc Trí giả bảo đem đến một bình nước và thả dây vào trong, rồi ngài cho gọi một người bán nước hoa đến ngửi bình nước để nhận ra mùi gì. Gã liền nhận ra ngay mùi hoa Piyangu và đọc bài kệ đã từng đưa ra trong chương một, chẳng có mùi hương của bá hoa, chỉ Kan-gu cứ thoảng bay ra, nữ nhân ác độc kia gian dối, bà lão nhà quê nói thật thà.
Bậc Đại Sĩ liền kể cho khách bàng quan nghe mọi sự việc, xong hỏi riêng hai người trong cuộc, chị có phải kẻ cắp không, bà không phải kẻ cắp chứ. Rồi ngài bắt kẻ kia phải nhận tội. Từ đó ngài nổi tiếng khôn ngoan tài trí khắp vùng.
Câu chuyện này có tên là câu hỏi bao quát tất cả, vì cô gái đã lấy cái tên hương bao quát tất cả để che giấu sự thật. Cô ta nghĩ, nói tên hương sang trọng thì ai cũng tin dây là của mình. Nhưng sự thật thì không nằm trong lời nói. Sự thật nằm trong mùi hương. Ngâm dây vào nước, mùi thật hiện ra ngay.
Trong đời, ta cũng hay gặp những lời nói bao quát tất cả như vậy. Người ta nói những câu rất hay, rất sang, rất có vẻ hiểu biết, để che một sự thật giản dị. Nhưng cái thật thì có mùi riêng của nó, không trộn lẫn được. Người nghèo tẩm hương hoa quê, thì dây chỉ có mùi hoa quê. Không thể nói dối được mùi hương.
Bài học ở đây rất thực tế. Khi phải phân xử một chuyện cãi nhau, đừng nghe ai nói to hơn, đừng tin ai nói hay hơn. Hãy tìm một cách thử nhỏ mà chắc. Như Mahosadha thả sợi dây vào nước. Một thử nghiệm đúng còn hơn một giờ cãi nhau. Trong nhà cũng vậy, khi con cái cãi nhau vì một món đồ, khi người làm mâu thuẫn nhau, đừng vội tin người nói trước. Hãy hỏi một câu trúng vào sự thật, rồi xem chứng cứ trả lời ra sao.
Và bài học còn sâu hơn nữa. Đừng lấy cái giả để khoác lên cái thật của mình. Bà lão nghèo không xấu hổ vì mình chỉ có hương hoa quê. Bà nói thật, và sự thật đã bênh vực bà. Cô gái có thể cướp được sợi dây trong một lúc, nhưng không cướp được mùi hương của nó. Của ai thì mùi của người ấy. Lời gian dối có thể đi xa một đoạn, nhưng mùi hương thật thì đi đến tận cùng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư