Người lớn hay có một định kiến. Trẻ con thì biết gì. Con thì làm sao hơn cha. Cái ghế của người lớn, trẻ con đừng ngồi vào. Nhưng câu chuyện câu hỏi của con lừa cho thấy, định kiến ấy sai. Và người phá được định kiến ấy lại chính là một cậu bé bảy tuổi.
Chuyện này được kể đầy đủ trong chuyện Tiền thân Ummagga, chuyện số 546. Thuở ấy, Bồ-tát sanh làm cậu bé Mahosadha, con của phú ông Sirivaddhaka. Khi ngài được bảy tuổi, vua Vedeha nghe tiếng ngài trí tuệ, cho mời vào cung để thử tài.
Hôm ấy, cậu bé được trang sức xiêm y cực kỳ lộng lẫy, cùng với một ngàn nhi đồng theo hầu, ngồi trên chiếc xe thật sang trọng uy nghi. Khi đến kinh thành, ngài thấy một con lừa đứng cạnh một cái hố, liền bảo mấy người bạo dạn bịt miệng con lừa lại để cho nó khỏi kêu, xong bỏ nó vào bao vát lên vai. Rồi ngài vào cung.
Khi đến trước cung, vua rất đẹp ý, bảo mời trí giả Mahosadha mau vào chầu. Ngài vào cung cùng đám tùy tùng. Tung hô vua xong, ngài đứng sang một bên. Vua ban lệnh cho ngài tìm một nơi thích hợp mà ngồi. Ngài liền nhìn cha, ông thấy ám hiệu liền đứng dậy mời con ngồi chỗ ấy, ngài liền ngồi ngay.
Thế là các kẻ ngu si đằng kia như Senaka, Pukkusa, Kàvinda, Devinda cùng nhiều kẻ khác nữa, thấy ngài ngồi như vậy, liền vỗ tay cười rộ lên và bảo, đây là thằng ngốc đui mù mà chúng bảo là bậc trí giả. Nó bảo cha nó đứng dậy để nó ngồi vào chỗ ấy. Chắc chắn không thể gọi nó là bậc trí giả được.
Vua cũng tiu nghỉu như mèo cụt tai. Bậc trí giả liền hỏi, tâu Đại vương, Đại vương không đẹp ý chăng. Vua đáp, đúng vậy, này hiền giả, trẫm buồn lắm. Trước đây trẫm rất hoan hỷ khi nghe nói về hiền giả, nhưng nay gặp hiền giả trẫm lại không được vừa lòng. Chỉ vì khanh bảo thân phụ khanh đứng dậy để khanh ngồi vào chỗ ấy.
Bậc trí giả hỏi, tâu Đại vương, ngài cho rằng lúc nào cha ông cũng hơn con cái cả hay sao. Vua đáp, đúng vậy, này hiền giả. Ngài nói, thế Đại vương đã không ban lệnh cho tiểu thần tiến dâng một tuấn mã tốt hơn nữa hoặc một đại tuấn mã ưu tú nhất đó sao.
Nói xong, ngài đứng dậy nhìn các nhi đồng theo hầu ngài và bảo, đem con lừa của các bạn vào đây. Đặt con lừa trước mặt vua, ngài tiếp tục hỏi, tâu Đại vương, con lừa này đáng giá bao nhiêu. Vua đáp, nếu dùng được thì nó đáng giá tám đồng tiền.
Ngài hỏi tiếp, nhưng nếu nó tạo được một con la con với một ngựa cái thuần giống Sindh thì giá con la sẽ bao nhiêu. Vua đáp, thế thì nó vô giá.
Ngài nói, tâu Đại vương, tại sao ngài lại nói vậy. Ngài chẳng vừa bảo là bất cứ lúc nào ông cha cũng hơn con cái cả hay sao. Theo như ngài nói thì con lừa phải đáng giá hơn con la chứ. Giờ đây các bậc trí giả của ngài đã không vỗ tay chế nhạo tiểu thần chỉ vì họ không biết điều ấy đó sao. Vậy tài trí của các bậc trí giả ấy ở đâu chứ. Đại vương đã tìm họ ở đâu ra vậy.
Rồi tỏ vẻ khinh thường cả bốn vị kia, ngài đọc bài kệ trình vua, tâu Đại vương, ngài vẫn nghĩ rằng con luôn thua kém bậc cha ông. Thế thì lừa phải hơn la chứ, lừa ấy với la chính phụ thân.
Sau đó, ngài tiếp tục nói, tâu Đại vương, nếu ông cha phải hơn con cái thì xin Đại vương hãy sử dụng thân phụ của tiểu thần. Còn nếu con cái hơn ông cha thì xin sử dụng tiểu thần.
Vua rất đẹp ý và tất cả quần thần reo hò nhiệt liệt tán thán cả ngàn lần, bậc đại trí giải quyết vấn đề thật vi diệu thay. Tiếng vỗ tay vang dậy và cả ngàn chiếc khăn quàng giơ lên vẫy tưng bừng khiến bốn vị kia tiu nghỉu.
Thời bấy giờ không ai hiểu rõ hơn Bồ-tát về giá trị của phụ mẫu mình. Nếu ai hỏi lúc ấy tại sao ngài lại làm như vậy, thì đó không phải là vì ngài xem thường thân phụ ngài, nhưng chỉ vì khi vua ban lệnh tiến dâng một tuấn mã tốt hơn hoặc một tuấn mã ưu tú đệ nhất, ngài phải làm như thế để giải quyết vấn đề vua đặt ra, để làm hiển lộ tài trí của ngài vượt hẳn bốn vị kia.
Vua rất hoan hỷ, ban thưởng cho cha ngài cả một thị trấn ở phía đông, ban thưởng cho mẹ ngài đầy đủ các loại nữ trang. Vì đẹp ý trước cách Bồ-tát giải quyết vấn đề con lừa, vua ước mong nhận Bồ-tát làm con mình.
Câu chuyện này dạy ta đừng vội khinh người trẻ. Bốn vị được gọi là trí giả kia, thấy cậu bé ngồi vào ghế của cha thì cười rộ. Họ tưởng lễ nghĩa là ngồi đúng chỗ theo tuổi tác. Nhưng cậu bé thấy xa hơn họ. Ghế không phải là thước đo của trí tuệ. Con lừa tám đồng mà sinh ra con la vô giá, thì con hoàn toàn có thể hơn cha. Đó là lẽ tự nhiên, không có gì phải xấu hổ.
Trong nhà, nhiều khi cha mẹ cũng giữ định kiến ấy. Con còn nhỏ, biết gì mà nói. Nhưng có những đứa trẻ nhìn ra điều người lớn không nhìn ra. Nếu ta cứ bắt chúng ngồi im vì chúng nhỏ, ta sẽ mất đi những câu trả lời hay nhất. Hãy cho trẻ một cơ hội thử tài như vua Vedeha đã cho Mahosadha. Đừng cười trước khi nghe.
Và với người trẻ, câu chuyện này cũng là một lời khích lệ. Đừng sợ mình nhỏ tuổi, ít kinh nghiệm. Giá trị của con người không đo bằng tuổi, mà đo bằng việc mình làm được. Con la không cần xin phép mới được quý hơn lừa. Nó quý vì nó làm được việc lớn hơn. Ta cũng vậy. Hãy làm cho ra việc, rồi người ta sẽ tự biết mình đáng giá bao nhiêu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư