Có những lúc cả một tập thể rơi vào thế bí. Người thì đông, đường thì hẹp, kẻ thù đã vây quanh. Ai cũng hoảng. Lúc ấy, chỉ cần một người bình tĩnh đứng ra nói một câu, và một người nhanh trí làm một việc, cả đoàn sẽ thoát. Câu chuyện cây Tinduka kể đúng về hai người như vậy: một khỉ chúa bình tĩnh, và một con khỉ cháu nhanh trí.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm con khỉ chúa, có tám mươi ngàn khỉ con vây quanh, sống ở núi Tuyết. Gần đó, có một làng nhỏ ở biên địa, khi thì có người ở, khi thì không. Giữa làng có một cây Tinduka sanh trái ngọt, cành lá sum suê. Khi làng không có người, đàn khỉ thường đến ăn trái.
Một mùa trái chín, làng ấy đầy người đến ở. Hàng rào dựng lên, có cửa canh gác. Cây Tinduka đứng đó, cành nặng trĩu quả. Bầy khỉ thèm, cử một con đi thăm dò. Con khỉ ấy về báo: cây đầy trái, nhưng làng có nhiều người. Đàn khỉ đến tìm khỉ chúa xin đi hái. Khỉ chúa hỏi: làng có người ở hay không? Chúng đáp: có người ở! Khỉ chúa nói: vậy chớ nên đi, loài người rất xảo quyệt. Bầy khỉ nài nỉ: vào nửa đêm, khi loài người ngủ say, chúng tôi sẽ đến ăn.
Cả đàn xin phép khỉ chúa, từ núi Tuyết đi xuống, nằm trên một tảng đá không xa làng, chờ đến nửa đêm. Khi mọi người đã ngủ say, chúng leo cây ăn trái. Nhưng có một người ra khỏi nhà có việc, thấy bầy khỉ giữa làng, liền báo cho mọi người biết. Nhiều người nai nịt cung tên, cầm gươm, đá, gậy, vây quanh cây, đứng chờ trời sáng sẽ bắt khỉ.
Tám mươi ngàn con khỉ thấy vậy, sợ chết, nghĩ: không có nơi nương tựa nào khác ngoài khỉ chúa. Chúng đến gần khỉ chúa, đọc bài kệ: tay cầm cung, ống tên, mang các loài gươm tốt, chúng bao vây chúng tôi, làm sao được giải thoát?
Khỉ chúa an ủi: chớ sợ. Loài người có nhiều việc phải làm. Rồi ngài đọc bài kệ thứ hai: loài người có nhiều việc, sẽ giải tán đám đông. Những gì cây còn lại, hãy ăn Tinduka. Ngài an ủi đàn khỉ như vậy. Nếu không được an ủi, tất cả sẽ vỡ tim mà chết.
Nhưng rồi có một chuyện: khi điểm danh, đàn khỉ không thấy con khỉ Senaka, cháu trai của khỉ chúa. Khỉ chúa nói: nếu Senaka không đến, các ngươi chớ lo. Nay nó sẽ đem lại an toàn cho các ngươi đó.
Senaka vẫn còn ngủ khi đàn khỉ ra đi. Thức dậy, không thấy ai, nó lần theo dấu chân, thấy mọi người vây cây, biết đàn khỉ gặp nạn. Nó thấy một ngôi nhà ở biên địa có lửa đốt, một bà già đang ngủ say. Nó đến, làm như một đứa trẻ trong làng đi ra đồng, cầm lấy một que lửa, đứng theo chiều gió, đốt làng cháy. Mọi người liền bỏ đàn khỉ, vội chạy về dập lửa. Trước khi chạy, mỗi con khỉ hái một trái cây mang theo về cho Senaka.
Câu chuyện kết ở đó. Nhưng có ba điều đáng nhớ.
Thứ nhất là sự bình tĩnh của khỉ chúa. Khi tám mươi ngàn con khỉ hoảng loạn, ngài không hoảng theo. Ngài nói: chớ sợ, loài người có nhiều việc, đám đông sẽ giải tán. Ngài không hứa điều không chắc. Ngài chỉ nhắc đàn khỉ một sự thật: kẻ thù cũng có việc của họ, họ không thể đứng vây mãi. Một câu nói bình tĩnh đúng lúc có thể cứu cả một tập thể khỏi vỡ tim vì sợ. Lãnh đạo không phải là người mạnh nhất. Là người bình tĩnh nhất khi mọi người đều hoảng.
Thứ hai là sự nhanh trí của Senaka. Nó đến sau, không ai chờ nó, không ai giao việc cho nó. Nó tự nhìn, tự hiểu, tự làm. Nó không xông vào đánh nhau với người vây cây. Nó đốt một đám cháy ở chỗ khác, làm cho kẻ thù tự bỏ đi. Trí tuệ không phải là sức mạnh. Trí tuệ là biết đánh vào chỗ nào để đối phương phải rời đi, mà mình không cần giao chiến.
Thứ ba là lòng biết ơn của đàn khỉ. Thoát nạn rồi, mỗi con hái một trái mang về cho Senaka. Không ai bảo chúng làm vậy. Chúng tự nhớ: người cứu mình đang ở đâu, mình phải đem phần về cho người ấy. Một tập thể sống được với nhau không chỉ nhờ khỉ chúa giỏi, nhờ Senaka nhanh trí, mà còn nhờ cái nghĩa ấy: ai cứu mình, mình nhớ ơn.
Trong đời thường, khi cả nhóm gặp khó, hãy nhớ ba điều này. Một người bình tĩnh nói cho mọi người bớt sợ. Một người nhanh trí tìm ra cách thoát. Và cả nhóm nhớ ơn người đã cứu mình. Có ba điều ấy, cây Tinduka nào cũng có trái để ăn, và đám đông nào rồi cũng giải tán.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư