🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Trái xoài ngọt hóa đắng: ở gần ai thì thành người đó

Truyện Tiền Thân · 11 phút đọc

Người ta vẫn nói, muốn biết một người ra sao, hãy nhìn năm người bạn thân nhất của họ. Câu này nghe có vẻ phóng đại, nhưng truyện tiền thân hôm nay chứng minh nó bằng một hình ảnh rất cụ thể: một cây xoài ngọt như đồ ăn của chư Thiên, chỉ vì mọc gần mấy cây đắng, mà trái của nó cũng hóa đắng. Cây còn vậy, huống chi là người.

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, có bốn anh em Bà-la-môn xuất gia làm đạo sĩ, dựng một dãy am lá ở vùng Tuyết Sơn. Người anh cả mệnh chung, sanh làm Thiên chủ Đế Thích. Đế Thích thường đến thăm các em và giúp đỡ. Vị tu khổ hạnh lớn tuổi nhất bị bệnh hoàng đản, cần lửa. Đế Thích cho ông một con dao kiếm có búa thần: chỉ cần gõ lên cây búa và nói hãy đem củi cho ta và nhen lửa, nó sẽ đem củi lại và nhen lửa. Vị thứ hai bị đàn voi quấy rầy, Đế Thích cho một cái trống: đánh mặt này thì đuổi kẻ thù, đánh mặt kia thì kẻ thù thành bạn và kéo đến với bốn loại binh chủng. Vị em út cũng bị bệnh hoàng đản, cần sữa đông. Đế Thích cho một ghè sữa đông thần: lật ngược ghè, nó sẽ thành sông lớn chảy dòng nước lớn, có thể chiếm cả một quốc độ.

Lúc bấy giờ, có một kẻ vô lại bị cha mẹ đuổi khỏi nhà vì không giúp ích được gì. Anh ta đi biển làm thuê, tàu chìm, trôi dạt đến một hòn đảo. Trên đảo có một con heo rừng nhờ ngậm một hòn ngọc thần mà bay được trên hư không. Anh ta lén lấy hòn ngọc khi heo đang ngủ, rồi giết heo ăn thịt, bay lên trời. Bay ngang qua Tuyết Sơn, anh ta ghé am của vị tu khổ hạnh lớn tuổi, thấy thần lực của con dao kiếm có búa, bèn gạ đổi hòn ngọc lấy cây búa. Vị tu khổ hạnh ham muốn bay trên hư không, đồng ý đổi. Anh ta cầm búa đi một đoạn, gõ lên búa và ra lệnh: hãy chém đầu người tu khổ hạnh và đem lại hòn ngọc cho ta. Cây búa bay đi chém đầu vị ấy, đem hòn ngọc về. Anh ta dùng đúng thủ đoạn ấy với vị thứ hai để lấy cái trống, rồi với vị em út để lấy ghè sữa đông. Ba vị đạo sĩ hiền lành đều chết dưới tay kẻ cướp.

Có đủ ba báu vật trong tay, anh ta bay đến gần Ba-la-nại, gửi thư cho vua: hãy giao quốc độ cho ta hay muốn bị chém đầu. Vua kéo quân ra đánh, anh ta đánh trống gọi bốn loại binh chủng vây quanh mình, lật ngược ghè sữa đông khiến dòng sông sữa tuôn chảy nhấn chìm đại quân của vua, rồi ra lệnh cho cây búa chém đầu vua. Không ai chống lại được anh ta. Anh ta vào thành, làm lễ quán đảnh, trở thành vua, lấy tên là Dadhivahana, nghĩa là Vua mang sữa đông.

Một hôm, trong khi chơi thả lưới trên sông, một trái xoài chín từ hồ Kannamunda ở Tuyết Sơn trôi xuống, mắc vào lưới. Trái xoài lớn bằng cái ghè, tròn trịa, màu vàng, ngọt như đồ ăn chư Thiên. Vua ăn xong, bảo đem gieo hột vào vườn của mình, tưới bằng nước sữa. Cây mọc lên, đến năm thứ ba đã ra trái. Cây xoài được kính trọng hết mực, tưới nước sữa, rắc hương liệu dày đến năm phân, giăng vòng hoa xung quanh, đốt đèn dầu thơm, che màn vải để bảo vệ trái chín. Khi vua gửi xoài tặng các vua khác, sợ sau này hột xoài mọc thành cây, vua lấy gai chích vào chỗ mầm mọc, khiến hột không nảy mầm được.

Một vị vua khác cho gọi người giữ vườn và hỏi: ngươi có thể phá hoại hương vị trái xoài của vua Dadhivahana, khiến nó trở thành đắng được không? Người giữ vườn đáp: được. Vua ấy cho anh ta một ngàn đồng tiền vàng, sai đi Ba-la-nại. Anh ta xin làm phụ tá cho người giữ vườn của vua Dadhivahana. Không bao lâu, anh ta làm cho cây trổ hoa trái mùa, sanh quả trái mùa, khiến khu vườn càng thêm đẹp. Vua rất bằng lòng, đuổi người giữ vườn cũ đi, giao khu vườn cho anh ta. Ngay khi nắm được khu vườn, anh ta trồng các cây nimba, một loại cây đắng, và các loại cây leo bao vây cây xoài. Dần dần các cây nimba lớn lên, rễ xen lẫn với rễ, cành xen lẫn với cành, chằng chịt với cây xoài. Do xen lẫn với vị không tốt, trái xoài ngọt trở thành đắng như trái nimba. Biết trái xoài đã đắng, người làm vườn bỏ trốn.

Vua Dadhivahana đến thăm vườn, ăn trái xoài, nước xoài vào miệng đắng như trái nimba, không nuốt nổi, phải khạc nhổ ra. Vua cho gọi Bồ-tát, lúc ấy là vị cố vấn của vua, và hỏi: cây này được săn sóc cẩn thận như xưa, sao trái trở thành đắng? Vì lý do gì vậy? Bồ-tát đọc bài kệ: trái xoài chín của ngài bị vây bởi nimba, rễ xen lẫn với rễ, cành xen lẫn với cành. Chính cây đắng bao quanh đã làm hư trái ngọt. Do sống với bạn ác, trái ngọt trở thành đắng.

Vua nghe lời, bảo chặt tất cả các cây nimba và cây leo, nhổ rễ lên, đào bỏ đất bùn không tốt xung quanh, đổ đất bùn tốt vào gốc cây. Rồi cây được nuôi dưỡng cẩn thận với sữa, nước ngọt, nước thơm. Sau đó, nhờ được thấm nhuần đủ mọi vị ngọt, trái cây trở lại ngọt như trước. Vua giao khu vườn lại cho người giữ vườn trước kia săn sóc.

Đức Phật kể truyện này để dạy về tác hại của việc thân cận kẻ ác. Ngài nói: thân cận kẻ ác là không tốt và có hại. Trong thời quá khứ, do thân cận với cây nimba không ngọt và không tốt lành, một cây xoài dù thuộc loài vô tri, với vị ngọt sánh bằng thực phẩm chư Thiên, cũng trở thành chua và đắng.

Câu chuyện có hai phần, nhưng cùng một bài học. Phần đầu, kẻ cướp lấy được báu vật không phải vì hắn giỏi, mà vì ba vị đạo sĩ hiền lành đã quá tin người. Họ cho hắn ở lại vài ngày, chiêu đãi hắn, rồi đổi báu vật của mình lấy một hòn ngọc mà hắn khoe khoang. Lòng tốt không có trí tuệ sẽ bị lợi dụng. Phần thứ hai, cây xoài ngọt hóa đắng, là hình ảnh rõ ràng nhất cho tác hại của bạn ác. Cây xoài không làm gì sai. Nó vẫn được tưới sữa, vẫn được chăm sóc như xưa. Nó chỉ sai một điều: nó mọc quá gần cây đắng. Rễ chạm rễ, cành chạm cành, lâu ngày vị đắng thấm sang.

Trong đời thường, ta cũng là một cây xoài như vậy. Một đứa trẻ ngoan vào một nhóm bạn xấu, một thời gian sau cũng tập nói tục, bỏ học, trộm cắp. Một người làm ăn đàng hoàng chơi thân với kẻ gian lận, lâu ngày cũng thấy gian lận là bình thường. Không phải vì họ muốn hư, mà vì rễ đã chạm rễ, cành đã chạm cành. Cái xấu không cần thuyết phục ta, nó chỉ cần ở gần ta đủ lâu.

May mắn là cây xoài trong truyện đã được cứu. Vua chặt hết cây nimba, nhổ rễ, thay đất tốt, tưới sữa và nước thơm, trái lại ngọt như xưa. Con người cũng vậy. Muốn trái mình ngọt trở lại, phải dám chặt những cây đắng xung quanh mình, dám thay đất, dám đổi môi trường. Việc ấy đau, nhưng không làm thì trái cứ đắng mãi. Và cũng như vua đã làm, sau khi dọn sạch vườn, hãy giao vườn lại cho người giữ vườn tốt, người biết chăm sóc cây bằng sữa và nước thơm, chứ không phải bằng mưu mô và tiền vàng.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 186
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ - tập 5 [Chuyện Tiền Thân 121-263] (HT Thích Minh Châu & GS Trần Phương Lan dịch) — Truyện Tiền Thân, Chuyện 186: Vua mang sữa đông (Tiền Thân Dadhivàhana), tr. 137–141
Bài liên quanCon lừa cái và con ngựa quý: kiêu hãnh làm mất người thươngCon cua vàng và người vợ không bỏ chồngBảy loại vợ: nàng Sujàta và tiếng hót chim cu