Có những người đi đến đâu cũng muốn lên tiếng. Chưa ai hỏi đã nói. Chưa ai mời đã giảng. Họ tưởng nói nhiều là giỏi, nói to là mạnh. Nhưng người xưa có câu: nói một câu, người ta biết mình là ai. Im một lúc, người ta còn chưa biết. Cái miệng nhiều khi chính là chỗ lộ ra con người thật của mình, dù vẻ ngoài có giống ai đi nữa.
Chuyện Tiền Thân kể rằng, thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm một con sư tử chúa ở vùng Tuyết Sơn. Sư tử chúa sống cùng một con chó rừng cái, rồi sanh được một con thú con. Con thú này lạ lắm. Nhìn bề ngoài, nó giống cha đủ mọi bề. Ngón chân giống cha. Móng chân giống cha. Bờm lông giống cha. Màu sắc, hình dáng, mặt mày đều giống cha. Chỉ có một thứ không giống: tiếng kêu. Cha nó rống tiếng sư tử. Còn nó, khi cất tiếng, lại hú lên tiếng chó rừng của mẹ.
Một hôm trời mưa. Bầy sư tử họp lại với nhau, rống lên vang cả rừng, chơi các trò chơi của loài sư tử. Con sư tử lai cũng muốn rống lên giữa bầy. Nó hít một hơi thật sâu rồi cất tiếng. Nhưng thay vì tiếng rống oai hùng của sư tử, từ cổ họng nó bật ra tiếng hú của chó rừng. Cả bầy sư tử đang ồn ào bỗng im bặt. Không ai nói gì. Chỉ có tiếng hú lạc lõng còn vang trong mưa.
Lúc ấy, một con sư tử con cũng do Bồ-tát sanh ra liền hỏi cha: Thưa cha, con sư tử này về dung sắc giống chúng con đủ mọi bề, nhưng tiếng hú lại khác hẳn. Con thú ấy là ai vậy?
Bồ-tát đọc lên bài kệ: Ngón chân và móng chân là ngón, móng sư tử. Nó có chân sư tử để đứng dựa lên trên. Nhưng giữa chúng sư tử, tiếng kêu nó lại khác.
Nghe vậy, Bồ-tát nói với con: Này con thân, em con là con của một chó rừng cái. Nó giống cha về dung sắc, nhưng giống mẹ về tiếng kêu. Rồi Bồ-tát quay sang dặn con sư tử lai: Này con thân, bắt đầu từ nay, con sống ở đây thì chớ lên tiếng. Nếu con lên tiếng, chúng sẽ biết con là giống chó rừng. Khuyên dạy xong, Bồ-tát đọc bài kệ thứ hai: Này con thân, chớ hú. Sống im lặng trong rừng. Với tiếng, chúng biết con. Tiếng con không giống bố!
Nghe lời cha dạy, con thú ấy từ đó không bao giờ thử rống nữa. Nó sống yên lặng giữa bầy sư tử cho đến hết đời.
Câu chuyện này, Đức Phật kể về Kokàlika. Có hôm, khi nhiều vị đa văn đang nói pháp với nhau, Kokàlika cũng muốn tự mình nói pháp cho oai. Nhưng vừa cất tiếng, ai cũng biết ông ta không phải người hiểu pháp. Đức Phật nói: Không chỉ nay Kokàlika mới phô bày bản chất qua tiếng nói của mình. Thuở trước, kẻ ấy cũng đã làm như vậy rồi. Và Ngài nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, con chó rừng là Kokàlika, con sư tử cùng một cha là La-hầu-la, còn vua các loài thú chính là Ta.
Nghe đến đây, ta hiểu ra một điều. Vẻ ngoài có thể giống nhau đến mức khó phân biệt. Ăn mặc giống nhau, dáng đi giống nhau, chỗ ngồi giống nhau. Nhưng chỉ cần mở miệng, chỉ cần bắt tay vào làm một việc thật, là lộ ra ngay. Người thật sự hiểu thì nói ít mà chắc. Người chỉ học lõm, chỉ mượn danh thì nói nhiều mà rỗng. Tiếng nói không nói dối được lâu. Việc làm cũng vậy.
Đời thường, chuyện này xảy ra hoài. Có người chưa làm được gì đã khoe mình biết hết. Có người mượn danh người khác, mượn chức, mượn áo để người ta nể. Được một lúc thôi. Đến khi phải tự mình nói một câu, tự mình làm một việc, là lộ ra. Như con sư tử lai kia, giống cha đủ mọi bề, chỉ trừ tiếng kêu. Mà đời người ta, tiếng kêu chính là lời nói và việc làm của mình.
Cho nên bài học ở đây không phải là cứ im lặng mãi. Im lặng mà không học, không sửa thì vẫn là chó rừng. Bài học là: biết mình là ai, và đừng cố rống tiếng không phải của mình. Muốn rống cho ra tiếng sư tử thì phải tu, phải học, phải sống cho ra dáng sư tử đã. Còn chưa được thì im lặng mà học, im lặng mà sửa, còn hơn lên tiếng để cả rừng biết mình là ai.
Người trí không sợ người ta chưa biết mình giỏi. Người trí chỉ sợ mình chưa giỏi mà đã vội cho người ta biết. Biết giữ miệng đúng lúc, biết học cho đến khi lời nói và việc làm của mình xứng với cái danh mình mang, đó mới là con đường của người muốn thành sư tử thật.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư