Kẻ làm việc xấu thường giỏi bày mưu. Mưu càng khéo, càng khó thấy. Nhưng mưu càng khéo thì càng dễ lộ, vì người ta phải diễn, phải dựng chuyện, phải nói dối thêm một lớp nữa để che lớp dối trước. Chỉ cần có một người tỉnh táo đứng nhìn, không bị cuốn theo vở diễn, là mưu tự vỡ. Chuyện người gia chủ bắt quả tang là chuyện như vậy.
Ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một Tỷ-kheo thối thất tinh tấn. Trong lúc nói chuyện, Ngài bảo: Không bao giờ có thể canh giữ nữ nhân được. Sau khi làm ác, chúng dùng mọi cách lừa dối chồng. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát được sanh ra làm con một người gia chủ ở nước Kàsi. Đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát lập gia đình. Người vợ mới cưới theo ác giới, thông gian với một người thôn trưởng. Bồ-tát biết được, tìm cách bắt quả tang.
Lúc bấy giờ, tất cả thóc lúa đều bị trôi mất trong mùa mưa, vì thế có nạn đói. Nhưng đó cũng là thời các cây lúa bắt đầu mọc. Tất cả dân làng cùng đi đến vị thôn trưởng và thưa: Chúng tôi đang đói, hãy cho chúng tôi mượn cái gì để ăn. Hai tháng nữa, khi chúng tôi gặt hái, chúng tôi sẽ trả lúa. Họ nhận được từ tay thôn trưởng một con bò già và ăn thịt con bò ấy.
Một hôm người thôn trưởng chờ Bồ-tát đi ra ngoài, liền đi vào nhà. Trong khi hai người đang hưởng hoan lạc với nhau thì Bồ-tát từ cổng làng đi về nhà. Người đàn bà ấy hướng mặt về phía cổng làng, thấy Bồ-tát đi về, liền báo cho thôn trưởng biết. Thôn trưởng hoảng hốt run sợ. Nữ nhân ấy nói: Chớ sợ, em đã có cách và bày mưu. Hãy làm như ông đang đến đòi tiền thịt. Em sẽ leo lên vựa lúa đứng trước cửa và nói: Không có lúa! Còn ông đứng giữa nhà đòi nằng nặc: Nhà chúng tôi có trẻ con. Hãy trả tiền thịt đây!
Nói vậy xong, nữ nhân ấy leo lên vựa lúa, ngồi trước cửa vựa lúa. Người kia đứng giữa nhà và la to: Hãy trả tiền thịt đi! Nữ nhân ấy nói: Trong vựa không có lúa. Khi nào gặt lúa, tôi sẽ trả. Hãy đi đi!
Khi vào nhà, Bồ-tát thấy chúng làm như vậy, liền suy nghĩ: Đây là mưu mô do ác nữ nhân này bày ra. Ông gọi người thôn trưởng và nói: Này ông thôn trưởng, chúng tôi ăn thịt con bò già của ông, có hứa đến hai tháng nữa chúng tôi mới trả lúa. Nửa tháng chưa qua, sao nay ông lại đến đòi? Ông đến đây phải vì lý do khác. Tôi không ưa hành động của ông làm. Nữ nhân vô hạnh ác giới này biết rằng trong vựa không có lúa, nay lại leo lên vựa lúa và nói to: Không có lúa! Còn ông lại bảo: Hãy đưa đây! Ta không ưa hành động của hai người!
Để nêu rõ ý nghĩa này, Bồ-tát đọc những bài kệ: Cả hai, ta không nhẫn, cả hai, ta không ưa. Nữ nhân này leo lên đứng một bên vựa lúa, lại nói lớn lên rằng: Tôi không thể trả được! Nghe đây, ông thôn trưởng, ta sống cực khổ thay, mượn con bò già, gầy, sau hai tháng mới trả, thời chưa đến, đòi nợ, ta không thích chuyện đó!
Nói vậy xong, Bồ-tát nắm lấy cái búi tóc người thôn trưởng, kéo ra sân quăng gã xuống và nói: Mày là thôn trưởng lại vi phạm của cải trong nhà người khác! Ông nói lên những lời mỉa mai, đánh gã cho đến kiệt sức, nắm cổ gã và tống ra ngoài nhà. Còn nữ nhân ác hạnh kia, Bồ-tát nắm lấy tóc, lôi nó từ vựa lúa xuống, đánh ngã nhào và dọa: Nếu ngươi còn làm như vậy nữa, ngươi sẽ biết tay ta! Từ đấy trở đi tên thôn trưởng không dám nhìn ngôi nhà ấy nữa, còn người vợ không dám phạm tội, cho đến ý nghĩ cũng không!
Đức Phật nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, người gia chủ trừng phạt tên thôn trưởng chính là Ta. Cuối bài giảng, vị Tỷ-kheo thối thất đắc quả Dự-lưu.
Nghe chuyện này, ta thấy cái mưu của người vợ khéo mà dại. Khéo ở chỗ dựng được một vở kịch có đầu có đuôi: người đòi nợ, người khất nợ, vựa lúa không có lúa. Dại ở chỗ vở kịch ấy có một lỗ hổng to tướng: hẹn hai tháng mới trả, mà nửa tháng chưa qua đã đến đòi. Người tỉnh táo chỉ cần nhìn vào cái hẹn ấy là biết ngay. Mưu càng nhiều lớp càng dễ lộ, vì mỗi lớp dối phải khớp với nhau, mà đời thì không khớp như kịch bản.
Người gia chủ trong chuyện không la hét, không vội vàng. Ông về nhà, đứng nhìn, suy nghĩ, rồi nói đúng chỗ sai. Ông không cần bắt quả tang theo kiểu rình mò. Ông chỉ cần chỉ ra cái vô lý: thời chưa đến mà đòi nợ. Một câu ấy đủ vỡ cả vở kịch. Đó là cách của người trí: không đánh nhau với vở diễn, chỉ chỉ vào chỗ sai của nó.
Bài học cho người đời là: giữ mình không phải để người khác khen, mà để nhà mình không có chỗ cho mưu mô. Người vợ trong chuyện, sau khi bị trừng phạt, không dám phạm tội nữa, đến ý nghĩ cũng không. Biết sợ, biết dừng thì còn cứu được. Còn kẻ làm ác mà không ai dám chỉ ra, không ai dám xử, thì mưu này nối mưu kia, đến khi vỡ ra thì tan nát cả nhà.
Và cũng nên nhớ: canh giữ người khác bằng mắt, bằng khóa, bằng theo dõi thì không giữ được. Giữ được là giữ bằng sự tỉnh táo của chính mình. Mình tỉnh thì mưu nào cũng lộ. Mình mê thì mưu nào cũng qua. Người gia chủ giữ được nhà không phải vì ông canh vợ giỏi, mà vì ông tỉnh. Tỉnh thì thấy. Thấy thì xử. Xử dứt khoát thì nhà yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư