Có những người sau khi làm tổn thương người khác lại quay sang dỗ dành bằng lời ngon ngọt. Họ đánh người ta xong thì nói: về với tôi đi, tôi thương bạn lắm, tôi cho bạn mọi thứ. Họ tưởng vài lời dịu dàng là đủ để xóa đi vết thương. Nhưng người từng bị đánh không quên nhanh như vậy. Cái roi đã in vào da thịt thì lời nói không xóa được. Người ta có quyền không quay lại, và không quay lại không phải là cứng đầu, mà là khôn ngoan.
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một đại Trưởng lão có danh tiếng. Vị này đã truyền giới xuất gia cho một chàng trai và đã hành hạ người ấy. Sa-di này không chịu nổi sự hành hạ, bèn hoàn tục. Trưởng lão ấy đến và dỗ dành: Này chàng thanh niên, y của con sẽ là của con. Bát của con sẽ là của con. Y và bát của ta ấy cũng sẽ trở thành y và bát của con. Hãy xuất gia. Chàng thanh niên nói: Con không muốn xuất gia. Nhưng vị Trưởng lão nói đi nói lại mãi nên cuối cùng, thanh niên ấy xuất gia. Khi thanh niên ấy trở lại với Tăng chúng, Trưởng lão ấy bắt đầu hành hạ anh ta như trước. Thanh niên ấy không chịu nổi sự hành hạ, liền từ bỏ Tăng chúng một lần nữa và dầu được yêu cầu nhiều lần, anh ta vẫn nói: Ông không chịu nổi tôi, và cũng không chịu nổi không có tôi. Hãy đi đi. Tôi không muốn xuất gia.
Các Tỷ-kheo ngồi tại Chánh pháp đường bắt đầu nói chuyện này: Thưa các Hiền giả, chàng thanh niên ấy thật có tâm bén nhạy. Anh ta biết được tâm tánh của đại Trưởng lão này nên không xuất gia lại. Đức Phật nói: Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay thanh niên ấy có tâm bén nhạy. Lúc trước anh ta cũng như vậy rồi. Một lần anh ta thấy được lỗi lầm của người ấy nên không chấp nhận người ấy nữa. Rồi Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một người điền chủ. Khi đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát sống bằng nghề buôn bán lúa gạo. Một người khác làm nghề dụ rắn, đã dạy một con khỉ, bắt nó uống thuốc giải độc, rồi cho nó chơi với một con rắn, và sống với nghề ấy. Vào ngày hội vui chơi được tổ chức, người dụ rắn muốn tham dự cuộc vui, liền giao con khỉ cho người buôn gạo này và dặn: Chớ xao lãng nó.
Sau khi vui chơi, đến ngày thứ bảy anh ta trở về, đến nhà người bán gạo và hỏi: Con khỉ ở đâu? Con khỉ nghe tiếng nói của chủ, mau chóng từ nơi tiệm bán gạo đi ra. Lập tức người chủ lấy que đánh nó trên lưng, đưa nó vào vườn, trói nó một bên và nằm ngủ. Ngay khi con khỉ biết người ấy đã ngủ, nó liền tự cởi trói, bỏ trốn và leo lên một cây xoài. Nó ăn trái xoài chín, rồi liệng hột xoài trên thân người dụ rắn. Anh ta thức dậy nhìn lên, thấy con khỉ liền nghĩ: Với lời dịu ngọt, ta sẽ dụ dỗ con khỉ ấy xuống và sẽ bắt nó. Vì vậy, anh ta đọc bài kệ đầu: Con là con độc nhất, sẽ là chủ nhà ta, hãy từ cây leo xuống, hỡi con, Sà-la-ka! Này con hãy về nhà, hãy sống chung với cha!
Nghe vậy, con khỉ đọc bài kệ thứ hai: Phải chăng ông quá biết tâm tôi là thế nào! Chính ông đã đánh tôi, với cây gậy bằng tre, tôi vui sống rừng xoài, có trái cây chín muồi, hãy đi về nhà ông, vậy tôi xin từ biệt! Khi Đức Phật thuyết Pháp thoại này xong, Ngài nhận diện Tiền thân: Lúc bấy giờ, con khỉ là Sa-di ấy, người dụ rắn là Trưởng lão này và người buôn lúa gạo là Ta vậy.
Câu chuyện con khỉ Sàlaka dạy một điều rất thực về lòng tin. Lòng tin một khi đã mất thì khó lấy lại. Người dụ rắn đánh khỉ rồi mới dỗ ngọt, nhưng khỉ đã hiểu rõ bản chất của chủ: lúc cần thì đánh, lúc muốn bắt lại thì nói lời ngon ngọt. Khỉ không dại gì mà leo xuống. Nó đang sống vui trên cây xoài, có trái chín để ăn, có tự do để sống, tại sao phải quay về chỗ bị đánh, bị trói?
Trong đời sống hôm nay, có người cũng như người dụ rắn. Họ đối xử tệ với vợ con, rồi khi vợ con bỏ đi thì khóc lóc, hứa hẹn, nói lời yêu thương. Họ lừa dối bạn bè, rồi khi bị phát hiện thì xin lỗi, thề thốt sẽ không tái phạm. Họ hành hạ người dưới quyền, rồi khi người ta nghỉ việc thì năn nỉ ở lại, hứa tăng lương, hứa đổi tính. Nhưng lời hứa ấy có đáng tin không? Người từng bị đánh một lần sẽ nhớ mãi. Họ có thể tha thứ, nhưng họ không nhất thiết phải quay lại.
Cho nên, đừng tưởng lời ngon ngọt có thể thay cho hành động tốt. Muốn người ta tin mình, phải sửa cái tính hay đánh người, hay hành hạ người, hay lừa dối người. Còn nếu không sửa được, thì đừng trách người ta không chịu quay về. Con khỉ đã chọn rừng xoài. Chàng thanh niên đã chọn không xuất gia lại. Đó không phải là cố chấp. Đó là họ đã nhìn rõ sự thật và chọn con đường tốt hơn cho mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư