Có những người tu tập lâu năm, giữ giới nghiêm túc, ai nhìn cũng kính nể, vậy mà chỉ vì một lần nhìn thấy sắc đẹp mà ngã quỵ. Họ không bị ai tấn công, không bị ai ép buộc, không có kẻ thù nào đến hại họ. Chỉ có chính tâm của họ tự khởi lên dục vọng, rồi dục vọng ấy đâm vào tim họ như một mũi tên. Mũi tên ấy không ai bắn, mà chính mình tự bắn mình. Nghe thì lạ, nhưng đó là sự thật của lòng người.
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một Tỷ-kheo thối thất tinh tấn. Một thiện nam tử trú ở thành Xá-vệ, do lòng tin Pháp nên đã xuất gia. Một hôm đi vào thành Xá-vệ để khất thực, vị ấy thấy một nữ nhân trang điểm đẹp đẽ, ái dục khởi lên trong tâm và vị ấy không còn hoan hỷ trong nếp sống xuất gia, có ý muốn hoàn tục. Các vị sư trưởng liền dẫn vị ấy đến Đức Phật. Đức Phật nói: Này Tỷ-kheo, các nữ nhân này thuở trước đã làm uế nhiễm tâm của những bậc thanh tịnh, những người đã nhiếp phục ái dục bằng thiền lực. Còn đối với những hạng người trống rỗng như các ông, khi bị nữ sắc chinh phục thì làm sao không bị ái dục xâm chiếm? Khi một ngọn gió làm rung chuyển núi Tu-di thì sá gì mà không rung chuyển đống lá già cỗi được sao? Nói vậy xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình Bà-la-môn đại phú, tài sản lên đến tám trăm triệu đồng tiền vàng. Khi lớn lên, Bồ-tát học hết tất cả các tài nghệ ở Takkasilà rồi trở về Ba-la-nại lấy vợ. Khi cha mẹ mất, Bồ-tát quan sát gia sản và nghĩ: Tài sản cha mẹ tạo vẫn còn đây. Nhưng than ôi, những ai tạo ra gia sản này đâu còn nữa! Vì vậy, ngài bố thí tài sản lớn, bỏ các dục, từ giã bà con thân thuộc và đi vào Tuyết Sơn để làm ẩn sĩ. Tại đấy ngài sống theo hạnh lượm rễ củ, trái cây rừng. Không bao lâu ngài đạt được các Thắng trí và các Thiền chứng, vui thích trong thiền lạc và sống một thời gian dài như vậy.
Sau đó ngài xuống núi đi về thành Ba-la-nại để lấy muối giấm, và tìm chỗ trú trong khu vườn của vua. Ngày hôm sau, Bồ-tát cầm bát đi khất thực đến cửa cung vua. Vua nhìn qua cửa sổ, thấy Bồ-tát, hoan hỷ với uy nghi đức độ của ngài, liền mời ngài vào cung, mời ngồi trên long sàng, mời ăn cơm cháo và các món đã được sửa soạn cho mình. Vua hỏi chuyện và nghe trả lời, vua rất hoan hỷ, liền thỉnh ngài ở lại vườn ngự uyển, khỏi lo về bốn vật dụng cần thiết. Bồ-tát nhận lời vua, và từ đấy sống tự tại suốt mười hai năm.
Một hôm, có cuộc nội loạn xảy ra ở biên địa. Vua muốn đi dẹp loạn, liền dặn hoàng hậu ở lại săn sóc vị khổ hạnh. Hoàng hậu thưa: Thưa Thiên tử, thần thiếp sẽ không xao lãng việc săn sóc Tôn giả của chúng ta. Đại vương hãy đi dẹp loạn, chớ lo lắng gì. Vì vậy vua ra đi, hoàng hậu hầu hạ Bồ-tát rất chu đáo. Hàng ngày đến giờ đã định, Bồ-tát đi đến cung vua và ăn uống tại đấy.
Một hôm, Bồ-tát đi đến quá trễ, hoàng hậu sửa soạn các món ăn xong, tắm rửa, trang điểm và soạn một chỗ nằm thấp. Trong khi chờ đợi Bồ-tát đến, bà đắp sơ sài một tấm áo trên thân rồi nằm nghỉ. Bồ-tát xem giờ, liền cầm bình bát, đi ngang qua hư không và đến cửa sổ. Nghe tiếng áo vỏ cây sột soạt của Bồ-tát, hoàng hậu hấp tấp đứng dậy, và áo vàng của bà rơi xuống. Bồ-tát đứng nhìn bà như bị thôi miên. Ác dục phiền não đã được chế ngự nhờ Thiền lực trước kia, nay lại khởi lên giống như con rắn hổ phồng mang, ngóc đầu lên từ cái giỏ nó bị cầm giữ. Do phiền não khởi lên, thiền định thối thất, Bồ-tát giống như con quạ bị gãy cánh, không thể ngồi xuống như trước nữa và không thể ăn uống gì được.
Bồ-tát đi về vườn, không ăn được, liền quăng thức ăn dưới chân giường, suốt một tuần nằm dài, miệng nói mê sảng: Ôi hoàng hậu diễm kiều! Tay hoàng hậu đẹp làm sao! Chân đẹp làm sao! Thân thể đẹp làm sao! Bắp vế đẹp làm sao! Trong khi bị chi phối bởi sắc đẹp ấy, Bồ-tát để đồ ăn thối và ruồi xanh đậu tràn trên mặt bàn. Sau khi dẹp loạn về, vua đi đến khu vườn, thấy am thất đầy rác dơ bẩn, liền mở cửa chòi lá đi vào. Thấy Bồ-tát đang nằm, vua bảo người hầu dọn dẹp chòi lá và hỏi: Thưa Tôn giả, ngài có việc gì không ổn? Bồ-tát nói: Thưa Đại vương, tôi đã bị trúng tên. Vua lật ngửa thân Bồ-tát, tìm kiếm chỗ bị thương, nhưng không thấy vết thương liền hỏi: Thưa Tôn giả, ngài trúng tên ở đâu? Bồ-tát nói: Thưa Đại vương, không ai bắn tôi. Chỉ có tôi tự bắn quả tim mình.
Rồi Bồ-tát đọc kệ: Không có người bắn cung phóng tên ở bên tai, không có tên bằng lông được nhổ từ cánh công. Chính là tâm của ta, chính dục tạo vết thương thiêu đốt khắp tay chân chẳng khác gì ngọn lửa. Ta không thấy vết thương, từ đấy máu rỉ chảy, do tâm không chân chính, đã đâm thủng tự thân. Nói xong, Bồ-tát lấy lại thiền định đã mất, từ giã chòi lá, bay lên hư không, giáo giới cho vua rồi về Tuyết Sơn, ở đó cho đến khi mạng chung, rồi sanh lên cõi trời Phạm thiên. Đức Phật nhận diện: Thời ấy, vua là Ànanda, và vị ẩn sĩ là Ta vậy. Cuối bài giảng, vị Tỷ-kheo thối thất đã đắc quả A-la-hán.
Câu chuyện này dạy một điều rất quan trọng: dục vọng không cần ai bắn vào mình, nó ở sẵn trong tâm mình, chỉ chờ một duyên là bùng lên. Vị ẩn sĩ đã tu mười hai năm, đã chứng thiền, đã bay được trên hư không, vậy mà chỉ một lần nhìn thấy thân thể người nữ, bao nhiêu công phu đều tan biến. Không phải vì ngài yếu, mà vì dục vọng vốn mạnh như vậy. Nó như con rắn hổ bị nhốt trong giỏ, tưởng đã chết, nhưng chỉ cần mở nắp giỏ ra là nó ngóc đầu lên ngay.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng vậy. Có người giữ gìn bao nhiêu năm, rồi một lần say rượu, một lần đi xa nhà, một lần gặp người quyến rũ, là đánh mất tất cả. Có người thề thốt sẽ không bao giờ tái phạm, rồi gặp đúng hoàn cảnh cũ thì lại phạm. Đừng tưởng mình đã thắng dục vọng chỉ vì lâu nay nó chưa có dịp trỗi dậy. Nó vẫn còn đó, nằm im trong tâm, chờ một cơ hội.
Điều đáng học nhất ở vị ẩn sĩ là cách ngài chữa bệnh cho mình. Ngài không giấu giếm, không đổ lỗi cho hoàng hậu, không bảo tại vua đi vắng, tại hoàn cảnh đưa đẩy. Ngài nói thẳng với vua: Không ai bắn tôi. Chỉ có tôi tự bắn quả tim mình. Nhận ra như vậy rồi, ngài lập tức quay lại tu tập, lấy lại thiền định đã mất, rồi rời khỏi chỗ nguy hiểm mà về Tuyết Sơn. Người biết mình trúng tên ở đâu thì mới chữa được. Người cứ tưởng tên từ đâu bay tới thì chữa mãi không lành.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư