Có những người nhìn bề ngoài rất đạo mạo, ăn mặc chỉnh tề, nói năng từ tốn, ai nhìn cũng tưởng là người tốt. Nhưng khi tiếp xúc lâu, mới thấy bên trong không như vẻ ngoài. Họ mượn hình thức của người tu hành để lấy lòng tin của người khác, rồi lợi dụng lòng tin ấy. Người hiền lành hay bị lừa bởi những vẻ ngoài như vậy, vì họ nghĩ ai ăn mặc như người tu thì chắc là người tu thật.
Ngày xưa, khi ở Kỳ Viên, Đức Phật kể về một Tỷ-kheo lừa đảo. Tánh lừa đảo của vị này được các Tỷ-kheo biết rõ. Tại Chánh pháp đường, họ bắt đầu nói chuyện này: Này các Hiền giả, Tỷ-kheo ấy, sau khi xuất gia trong Giáo pháp giải thoát của Đức Phật, lại đầy những hành vi lừa đảo. Đức Phật nói: Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay kẻ ấy mới lừa đảo, mà thuở trước cũng đã như vậy rồi. Chỉ vì muốn hơ lửa mà khi còn là con khỉ, nó đã lừa gạt. Rồi Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở nước Kà-si. Khi Bồ-tát đến tuổi trưởng thành và đã có một con trai biết chạy chơi, thì bà vợ, một nữ Bà-la-môn, mệnh chung. Bồ-tát ẵm con trai đi vào Hy-mã-lạp Sơn, xuất gia làm vị ẩn sĩ, cùng con trai hành trì khổ hạnh, và sống trong một chòi lá. Trong mùa mưa, khi mưa rơi không dứt, một con khỉ bị lạnh bức bách, đi lang thang, răng đánh khớp và run cầm cập.
Bấy giờ Bồ-tát mang về một đống củi lớn, đốt lửa, nằm trong giường nhỏ. Đứa con trai ngồi bóp chân cha. Con khỉ ấy tìm được áo choàng của một người tu khổ hạnh đã chết, liền quấn vào đắp lên vai. Nó cầm cái gậy và ghè nước trong cái áo của ẩn sĩ, nó đi đến chòi lá. Vì muốn được hơ lửa, nó đứng tại đấy, giả dạng một ẩn sĩ. Cậu bé tu khổ hạnh thấy nó, liền nói với cha: Này cha thân, có một nhà tu khổ hạnh đang đứng, bị lạnh bức bách, đang run cầm cập. Hãy gọi vị ấy đến hơ lửa. Rồi cậu đọc bài kệ đầu: Ẩn sĩ này vui thích an tịnh và chế ngự, nay đang đứng run rẩy, ướt át và lạnh lẽo, hãy mời vị ấy vào, trong nhà của chúng ta để chế ngự cơn lạnh, và tất cả khổ đau.
Bồ-tát nghe con nói liền đứng dậy nhìn, biết nó là con khỉ, bèn đọc bài kệ thứ hai: Nó không phải ẩn sĩ vui an tịnh, chế ngự, nó chỉ là con khỉ, tìm ăn giữa cành cây, nó thuộc loài độc ác sân hận và tham lam, nếu để nó vào đây, nó làm bẩn nhà này. Nói vậy xong, Bồ-tát lấy một que lửa, dọa con khỉ và đuổi nó chạy. Con khỉ vội leo lên, và dầu nó có ưa thích hay không ưa thích rừng núi, nó cũng không bao giờ trở lại chỗ ấy nữa.
Còn Bồ-tát làm sanh khởi các Thắng trí và các Thiền chứng. Ngài dạy cho cậu thanh niên khổ hạnh ấy một đề tài thiền quán và giúp cậu tu tập Thiền quán và cậu cũng làm phát khởi các Thắng trí và các Thiền chứng. Cả hai không bao giờ thối thất Thiền định, nên sau khi mạng chung, được sanh lên Phạm thiên giới. Đức Phật nhận diện Tiền thân: Lúc bấy giờ, con khỉ là Tỷ-kheo lường gạt này, đứa con trai là Ràhula, và người ẩn sĩ là Ta vậy.
Câu chuyện này dạy một điều rất cần cho thời nay: đừng nhìn áo mà đoán người. Con khỉ khoác áo ẩn sĩ, cầm gậy, mang ghè nước, đứng run rẩy trước cửa chòi, trông giống hệt một vị tu hành đáng thương. Đứa bé nhìn thấy thì động lòng, muốn mời vào hơ lửa. Nhưng người cha có kinh nghiệm thì nhìn ra ngay: đó không phải là ẩn sĩ, mà là con khỉ giả dạng. Cái khác nhau không nằm ở áo quần hay cái gậy, mà nằm ở bản chất bên trong.
Trong đời sống hôm nay, cũng có nhiều con khỉ khoác áo ẩn sĩ. Có người mặc áo tu mà lòng đầy tham lam, sân hận. Có người nói lời đạo đức mà việc làm thì trái ngược. Có người xưng là thầy, là cô, là người tu hành, để xin tiền, để lừa gạt những người nhẹ dạ. Họ biết cách ăn mặc, biết cách nói năng, biết cách làm ra vẻ đáng thương để người ta mở cửa cho vào. Mà một khi đã cho vào nhà, họ sẽ làm bẩn nhà như lời kệ đã nói.
Cho nên, lòng tốt cần đi cùng với trí tuệ. Thấy người đáng thương thì muốn giúp là tốt, nhưng giúp ai cũng phải nhìn cho kỹ. Người tu thật thì lời nói và việc làm đi đôi với nhau, càng tiếp xúc lâu càng thấy họ an tịnh, chế ngự, không tham lam, không sân hận. Người giả thì chỉ giống ở bề ngoài, tiếp xúc lâu sẽ lộ ra bản chất. Đứa bé trong truyện còn non nớt nên bị lừa. Người cha có trí nên không bị lừa. Chúng ta cũng vậy, càng sống lâu, càng phải học cách nhìn người bằng trí tuệ, không chỉ bằng con mắt.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư