Ở đời, có những người tài giỏi mà cứ lận đận mãi. Không phải vì họ kém. Mà vì họ bị đặt sai chỗ, cho ăn thứ không xứng với mình, rồi bị đánh giá bằng cái thước của người thường. Con ngựa quý trong chuyện này cũng vậy. Nó suýt nữa đã sống cả đời như một con ngựa thường, chỉ vì không ai nhận ra nó là ngựa quý.
Khi ở Kỳ Viên, có một bà già nghèo chỉ có một phần ăn để cúng dường. Người ta giới thiệu bà đến Trưởng lão Xá-lợi-phất. Ngài nhận, ăn ngon lành, rồi nói lời tùy hỷ khiến bà chứng quả Dự-lưu. Các Tỷ-kheo khen ngài không khinh chê món ăn nghèo. Đức Phật nói: thuở trước ngài cũng vậy. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình một người buôn ngựa ở phương Bắc. Thời ấy có năm trăm người lái buôn thường đưa ngựa đến Ba-la-nại để bán. Một người buôn ngựa đem năm trăm con ngựa đi bán, ghé trọ tại nhà một bà già nghèo trong một thị trấn. Giữa đường, một con ngựa cái thuần chủng đẻ một con ngựa con. Người lái buôn ở lại hai ba ngày rồi đi, để lại con ngựa con cho bà già trừ vào tiền thuê nhà.
Bà già thương con ngựa con như con đẻ của mình, cho nó ăn cơm dư phơi khô với thịt vụn, cỏ non, nuôi nó rất cẩn thận. Sau một thời gian, Bồ-tát đem theo năm trăm con ngựa lên đường và cũng thuê chỗ trọ tại ngôi nhà ấy. Đàn ngựa của Bồ-tát đánh hơi con ngựa thuần chủng được bà già nuôi bằng bột cám gạo đỏ, nên không một con nào dám vào trong nhà. Bồ-tát hỏi bà già, bà đáp chỉ nuôi một con ngựa con như con ruột. Đến chiều, con ngựa đi ăn cỏ về. Bồ-tát nhìn kỹ các tướng tốt của nó và nghĩ: con ngựa thuần chủng này thật vô giá.
Bồ-tát ở lại hai ba ngày, khi ra đi liền xin mua con ngựa. Bà già nói: "Đâu lại có chuyện bán con mình đi?" Bồ-tát hỏi bà nuôi nó bằng thức ăn gì. Bà đáp: cơm nấu, cháo gạo, cơm khô, thịt vụn và cỏ, với nước cháo để uống. Bồ-tát nói: "Nếu được con ngựa ấy, tôi sẽ cho nó món ăn thượng hạng. Tại chỗ nó đứng, tôi sẽ giăng lều và đặt nệm để nó đứng." Bà già cảm động: "Nếu sự việc như con nói thì mong rằng con ngựa của ta sẽ được sung sướng. Hãy lấy nó và đem đi."
Bồ-tát trả một giá riêng cho bốn chân, cho cái đuôi và cho cái đầu. Vị ấy đặt sáu túi tiền, mỗi túi một ngàn đồng tiền vàng, mặc cho bà già một tấm áo mới, trang điểm ngọc vàng cho bà rồi đặt bà trước con ngựa con. Con ngựa mở mắt nhìn bà và rơi lệ. Bà già vuốt lưng nó và nói: "Bà đã nhận được tiền nuôi con lâu nay, này con thân, con hãy đi." Khi ấy, con ngựa mới chịu đi.
Hôm sau, Bồ-tát muốn thử con ngựa xem nó có biết sức mạnh của nó hay không. Vị ấy cho đổ cháo gạo đỏ trong máng để nó ăn. Nhưng con ngựa không muốn uống nước cháo. Bồ-tát đọc bài kệ đầu để thử nó:
"Đã ăn cỏ, và cháo làm bằng cám gạo đỏ, món ăn ngon ngày trước, sao nay con không ăn?"
Nghe vậy, con ngựa thuần chủng đọc hai bài kệ tiếp:
"Khi người nào không biết sanh chủng và huấn luyện, đối với bậc Phạm chí, cháo cám đỏ vừa đủ. Nhưng ông rõ biết tôi là ngựa nòi tối thượng, do vậy ở chỗ ông, tôi không ăn cháo gạo!"
Nói nôm na: với người không biết tôi là ai, ăn gì cũng được. Nhưng ông đã biết tôi là ngựa quý, thì đừng đối xử với tôi như ngựa thường. Nghe vậy, Bồ-tát nói: "Ta làm vậy để thử con, thôi con chớ giận dỗi!" Rồi nấu các món ngon cho ngựa ăn, đem đến hầu vua. Con ngựa phi trên mặt nước hồ mà không làm chìm một lá sen nào, rồi leo lên đứng trên lòng bàn tay Bồ-tát. Vua rất hài lòng, ban cho Bồ-tát nửa quốc độ, rảy nước lễ cho con ngựa, đặt nó vào địa vị vương mã.
Bài học thứ nhất: biết giá trị của mình và của người. Con ngựa biết mình là ai nên không chịu ăn thứ không xứng. Người cũng vậy: biết mình đáng giá bao nhiêu thì đừng nhận thứ rẻ mạt. Ngược lại, người dùng người phải biết nhìn: ngựa quý mà cho ăn cám thì phí, người tài mà giao việc vặt thì uổng. Cái khổ của nhiều người tài không phải là họ không giỏi, mà là họ gặp người không biết nhìn.
Bài học thứ hai: lòng biết ơn của bà già và sự trân trọng của Bồ-tát. Bà nuôi ngựa như con, ngựa rơi lệ khi xa bà. Bồ-tát trả giá xứng đáng cho từng phần, không mặc cả, không ép giá. Người biết quý vật thì cũng biết quý người đã nuôi ra vật ấy. Trong đời, có bao nhiêu thứ quý giá quanh ta được nuôi lớn bằng tình thương thầm lặng như thế, mà ta cứ ngỡ là tự nhiên mà có.
Bài học thứ ba nằm ở khung chuyện: Xá-lợi-phất không chê món ăn nghèo của bà già, vì ngài nhìn ra tấm lòng, không nhìn vào món ăn. Cũng như con ngựa: người biết nhìn thì thấy giá trị thật, không bị vẻ ngoài nghèo nàn đánh lừa. Trong đời, có bao nhiêu "ngựa quý" quanh ta đang ăn cám đỏ mỗi ngày, người tài bị giao việc xoàng, người tốt bị đối xử hời hợt, chỉ vì chưa ai chịu nhìn kỹ?
Lúc bấy giờ, bà già ấy là bà già này, con ngựa thuần chủng là Xá-lợi-phất, vua là A-nan, còn người buôn ngựa là Đức Phật. Câu chuyện nhắc ta hai điều: hãy biết mình đáng giá bao nhiêu, và hãy nhìn người khác cho đúng giá của họ. Một con ngựa quý chỉ cần một người biết nhìn, là đủ đổi cả một đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư