Có một nỗi khổ rất phổ biến mà ít ai gọi đúng tên nó. Đó là khổ vì ganh tị. Mình làm việc cật lực mà chỉ được ăn rơm ăn cỏ. Người khác chẳng làm gì mà được ăn bột gạo pha sữa, được ngủ trong chuồng ấm. Nhìn như thế ai mà không chạnh lòng. Nhưng có khi cái phần ăn ngon ấy lại là phần ăn của kẻ sắp bị thịt. Ganh với nó thì chẳng khác nào ganh với người đang bước lên đoạn đầu đài mà tay cầm bữa ăn cuối cùng. Chuyện hai con bò và con heo Liên căn kể đúng cái cảnh này.
Chuyện này do đức Phật kể về một vị Tỷ-kheo bị cám dỗ bởi một cô gái mập. Ngài hỏi vị ấy có thật đã yêu không, vị ấy thưa vâng, yêu cô gái mập. Ngài dạy: cô kia chính là mối họa của ông. Xưa kia cũng như bây giờ, ông đã trở thành đồ ăn cho đám đông vì đám cưới cô ấy. Rồi do yêu cầu của các Tỷ-kheo, Ngài kể chuyện đời xưa. Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra là một con bò đực tên là Đại hồng mao, có một con bò em là Tiểu hồng mao. Cả hai con đều làm việc cho một gia đình kia. Trong gia đình này có một cô gái dậy thì, được một gia đình kia hỏi xin cưới. Gia đình cô gái có một con heo tên là Sàlùka hay Liên căn, đang được nuôi mập tròn để làm tiệc trong ngày đám cưới. Con heo thường nằm ngủ trong chuồng.
Một hôm Tiểu hồng mao bảo anh: này anh, chúng ta làm việc cho gia đình này, giúp họ sinh sống. Thế mà họ chỉ cho chúng ta ăn cỏ và rơm. Trong khi ấy, họ lại cho con heo kia ăn bột gạo với sữa, còn cho nó ngủ trong chuồng. Thử hỏi nó làm gì cho họ chứ. Đại hồng mao bảo em: này em, chớ thèm thứ bột gạo pha sữa ấy của con heo. Người ta muốn làm thịt con heo nhân ngày đám cưới của tiểu thư nhà ta đấy. Hãy chờ vài ngày nữa, em sẽ thấy nó bị lôi ra khỏi chuồng, bị giết chết, bị xẻ ra từng miếng và bị khách khứa ăn thịt cho mà coi. Nói xong, Đại hồng mao đọc lên hai bài kệ, ý rằng: chớ ganh với món Liên căn, đồ ăn của nó là phần tử vong. Rạ rơm kia, hãy bằng lòng, dài lâu cuộc sống, riêng phần của em. Chẳng bao lâu khách quen sẽ tới, chuyện trò vui, cười nói này kia, Liên căn sẽ bị chặt ra, với mồm há bẹp thật là đáng thương.
Ít ngày sau, khách dự lễ cưới đến. Sàlùka bị giết để làm tiệc. Cả hai con bò thấy số phận heo như vậy, nghĩ rằng rơm rạ của riêng chúng nó vẫn là thứ tốt nhất. Đức Phật đọc thêm một bài kệ để giải thích: thấy Liên căn trăm đường tội nghiệp, bị chặt rời, mõm bẹp phơi bày, đôi bò mới tỏ nói lời này: rạ rơm thô thiển tốt may hơn nhiều. Ngài nhận diện: lúc ấy cô gái mập mạp kia vẫn là một trong cả hai chuyện. Tỷ-kheo bị ái nhiễm kia là Sàlùka, Ànanda là Tiểu hồng mao, còn Bồ-tát là Đại hồng mao.
Chuyện ngắn mà soi rõ lòng người. Tiểu hồng mao không sai khi thấy sự bất công. Nó làm việc, heo không làm việc, mà heo ăn ngon hơn nó. Nhìn bề ngoài thì đúng là bất công thật. Nhưng Đại hồng mao nhìn xa hơn một bước: nó hỏi cái phần ăn ngon ấy đi kèm với cái gì. Bột gạo pha sữa đi kèm với cái chết. Chuồng ấm đi kèm với dao thớt. Người ta vỗ béo con heo không phải vì thương nó, mà vì cần nó béo để làm tiệc. Cái mà em nó ganh tị, thực ra là cái giá của một mạng sống. Chờ vài ngày nữa thì rõ. Và quả nhiên vài ngày sau thì rõ.
Trong đời thường, mình cũng hay làm Tiểu hồng mao. Thấy người khác ăn ngon mặc đẹp, đi xe sang, ở nhà lớn, mình chạnh lòng. Mình làm việc chăm chỉ mà chỉ được phần rơm rạ. Nhưng mình có biết phần ăn ngon của người ta đi kèm với cái gì không. Có người giàu vì vay nợ ngập đầu, đêm nằm không ngủ được. Có người nổi tiếng vì bán rẻ danh dự, đi đâu cũng sợ người ta khui chuyện cũ. Có người được cưng chiều vì đang bị lợi dụng, đến lúc hết giá trị thì bị bỏ rơi. Nhìn từ ngoài thì là bột gạo pha sữa, nhìn kỹ thì là món ăn của kẻ sắp bị thịt. Chưa thấy hết cái giá thì đừng vội ganh.
Bài học của Đại hồng mao không phải là dạy mình cam chịu rơm rạ một cách hèn nhát, mà là dạy mình biết đủ với phần của mình khi phần của mình còn giữ được mạng sống và sự bình an. Rơm rạ thô thiển mà ăn được dài lâu, còn bột gạo pha sữa mà chỉ ăn được vài ngày thì cái nào hơn. Người trí không so phần ăn, mà so cái giá phải trả. Thấy người khác hơn mình, hãy hỏi một câu: họ đã trả giá gì cho cái hơn ấy, và mình có muốn trả cái giá ấy không. Hỏi xong, thường thì mình sẽ thấy rơm rạ của mình cũng không tệ như mình tưởng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư