Bị người thân lừa mất tiền thì mình làm gì. Đòi lại cho bằng được, hay kiện cáo, hay từ mặt nhau. Phần đông người ta sẽ chọn đòi lại, vì đó là tiền của mình, mồ hôi của mình, sao lại để kẻ gian lấy mất. Nhưng truyện xưa kể có một người anh bị em ruột lừa mất gói tiền, tiền tưởng đã mất hẳn, rồi lại quay về với anh theo một cách không ai ngờ được. Và khi tiền đã về tay, người anh không giữ hết cho mình, mà vẫn chia cho đứa em đã lừa mình một nửa. Chuyện ấy nghe qua thì lạ, ngẫm kỹ thì thấm.
Chuyện này do đức Phật kể về một thương gia không thật thà. Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong gia đình của một điền chủ. Khi lớn lên, ngài trở thành một người giàu có. Ngài có một em trai. Khi người cha mất, hai anh em quyết định sắp đặt công việc của cha. Thế rồi họ đến một làng kia, nơi đây họ được trả một ngàn đồng. Trên đường về, trong lúc chờ thuyền bên sông, họ lấy cơm bới ra ăn. Bồ-tát ném phần thức ăn thừa vào sông Hằng cho cá và cúng dường công đức ấy cho vị thần sông. Nữ thần rất vui lòng tiếp nhận việc này vì nó làm tăng thêm thần lực của bà. Ăn xong, Bồ-tát cởi áo ngoài để trên cát rồi nằm xuống ngủ.
Người em có tính gian tham. Anh ta muốn lấy tiền của anh mình và giữ cho riêng mình. Thế là anh gói một gói đá trong giống như gói tiền rồi cất cả hai gói. Hai anh em lên thuyền. Khi thuyền ra giữa sông, người em làm bộ ngã vào mạn thuyền rồi cố ý để rơi cái gói đá ra khỏi thuyền. Thực ra anh ta đã lầm, vì đó chính là gói tiền. Anh ta la lên: anh ơi, gói tiền rơi mất rồi, làm sao đây. Người anh trả lời: chúng ta biết làm sao được, thôi việc gì đã qua thì cho qua luôn, đừng nghĩ tới nó nữa. Nhưng vị thần sông nghĩ rằng bà đã quá vui mừng được nhận sự cúng dường và được gia tăng năng lực, nên bà quyết định giữ gìn của cải cho người anh. Do thần lực, bà khiến một con cá miệng rộng nuốt lấy gói tiền và giữ gìn con cá cẩn thận.
Người em về nhà khoái chí về thủ đoạn đã gây cho anh mình, nhưng khi mở gói ra chỉ thấy có sỏi đá mà thôi. Lòng héo hắt, anh ngã vật xuống giường, nằm ôm lấy ván. Bấy giờ, mấy ngư ông vừa quăng một mẻ lưới. Do năng lực của vị thần sông, con cá kia rơi vào lưới. Các ngư ông đem nó về phố bán. Người ta hỏi giá bao nhiêu. Một ngàn đồng bảy hào đấy, các ngư ông trả lời. Ai cũng cười ầm lên: kia kìa, một con cá với giá một ngàn đồng. Các ngư ông mang con cá đến cửa nhà Bồ-tát và hỏi ngài có mua cá không. Ngài hỏi giá bao nhiêu. Xin trả bảy hào để lấy cá, họ đáp. Các ông đòi những người khác bao nhiêu chứ. Nếu là những người khác thì chúng tôi đòi một ngàn đồng bảy hào, nhưng ngài chỉ phải trả bảy hào thôi. Bồ-tát trả bảy hào để lấy cá, rồi giao cá cho vợ. Bà vợ mổ cá ra và thấy gói tiền. Bà gọi Bồ-tát. Ngài nhìn vào nhận ra các dấu vết và biết đó là gói tiền của chính mình.
Ngài tự nghĩ: các ngư ông này đòi những người khác phải trả một ngàn đồng bảy hào, còn ta, vì một ngàn đồng này vốn là của ta nên họ thuận cho ta chỉ trả bảy hào thôi. Nếu một ai khác không hiểu sự việc này thì không gì có thể làm cho người ấy tin được. Rồi ngài đọc lên một bài kệ, ý rằng: nào ai tin được chuyện này, mấy con cá nọ giá ngay ngàn đồng, ta đây chỉ bảy hào con, mong gì mua được cá tròn một dây. Ngay khi ấy, vị thần sông hiện ra trên không và nói: ta là thần sông Hằng đây. Ngài đã cho bọn cá ăn phần còn thừa và đã cúng dường công đức cho ta, do đó ta đã giữ gìn của cải cho ngài. Rồi bà kể lại thủ đoạn gian manh của người em và nói: hắn nằm kia, lòng héo hon sầu khổ. Chẳng có lợi lộc gì dành cho kẻ gian lận. Ta mang lại cho ngài sở hữu của riêng ngài, đừng để cho mất đi, đừng đem cho đứa em gian tham kia. Hãy giữ tất cả cho mình.
Nhưng Bồ-tát nói: không thể như thế được. Và ngài liền gửi cho em năm trăm đồng. Đức Phật nhận diện: lúc ấy người em là thương gia không thật thà kia, còn người anh chính là Bồ-tát. Chuyện đến đây thì hết, nhưng dư vị của nó còn dài. Người em gian tham tưởng mình khôn, đổi gói tiền lấy gói đá, rồi làm bộ đánh rơi gói đá xuống sông. Nào ngờ gói rơi xuống sông lại là gói tiền thật. Cái khôn của kẻ gian chính là cái dại. Anh ta tính toán từng bước, mà bước nào cũng sai. Cuối cùng anh ta mở gói ra chỉ thấy sỏi đá, nằm ôm ván mà sầu khổ. Gian lận không mang lại lợi lộc gì, nó chỉ mang lại một cái giường và một nỗi héo hon.
Còn người anh thì có hai điều đáng học. Thứ nhất, một việc thiện nhỏ cũng có thể giữ được của lớn. Ngài chỉ ném phần cơm thừa xuống sông cho cá ăn, cúng dường công đức ấy cho thần sông, một việc làm nhẹ như không, vậy mà thần sông nhớ mãi và giữ gìn cả gói tiền một ngàn đồng cho ngài. Thiện tâm không mất đi, nó quay lại đúng lúc mình cần nhất, theo cách mình không ngờ nhất. Thứ hai, khi của đã về tay, ngài vẫn chia cho em một nửa. Nữ thần đã bảo ngài đừng cho đứa em gian tham, hãy giữ tất cả cho mình. Nhưng ngài nói không thể như thế được. Ngài không trả thù em bằng cách bỏ đói em, cũng không dạy đời em bằng cách giữ hết tiền. Ngài chỉ lặng lẽ gửi cho em năm trăm đồng. Đó là cách người anh đáp lại sự gian tham: không phải bằng oán hận, mà bằng một nửa gói tiền và một tấm lòng không đổi. Kẻ gian tự làm khổ mình đã đủ rồi, người ngay không cần phải thêm một nhát dao nào nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư