Muốn có nhiều hơn thì phải làm sao. Câu hỏi này ai cũng từng hỏi, hỏi thầy, hỏi bạn, hỏi người đi trước. Có người trả lời thật lòng, có người bày cho bốn cách gian xảo mà nghe qua thì có vẻ khôn ngoan lắm. Chuyện xưa kể có một vị Tỷ-kheo đến hỏi Trưởng lão Xá-lợi-phất làm cách nào để được lợi nhuận, làm sao để thâu được y phục vật dụng. Trưởng lão trả lời đủ bốn cách. Nghe xong, vị Tỷ-kheo ấy không đồng ý và bỏ đi. Chính sự không đồng ý ấy mới là điều đáng kể.
Trưởng lão Xá-lợi-phất đáp: này hiền hữu, có bốn cách khiến cho một người thành công trong việc đạt lợi nhuận. Người ấy phải từ bỏ lòng khiêm tốn, phải từ bỏ hội chúng, phải làm ra vẻ điên khùng dù mình chẳng điên khùng, người ấy phải nói ngang ngược. Người ấy phải cư xử như phường múa hát. Người ấy phải dùng lời ác độc ở khắp nơi. Rồi Trưởng lão đọc lên một bài kệ, ý rằng: kẻ cuồng si, kẻ chuyên lời phỉ báng, kẻ tinh ranh như những bọn phường chèo, kẻ nói ác, đều thu lợi thật nhiều. Đó là châm ngôn giữa đám người điên loạn. Nghe qua thì đây là công thức kiếm lợi: bỏ liêm sỉ, bỏ bạn tốt, giả điên, nói ngược, làm trò, chửi bới. Ai làm được thì giàu, ai làm giỏi thì giàu to.
Nhưng người học trò nghe xong không chịu. Chàng bày tỏ sự phản đối của mình bằng hai bài kệ: hổ thẹn thay kẻ nào thâu đạt lợi danh vào bằng hủy diệt tàn hại, bằng tội lỗi gắt gao. Trong tay một bình bát, theo cuộc đời không nhà, còn hơn theo kiếp sống tham lam và ác tà. Chàng ca ngợi cuộc đời đạo hạnh như thế, rồi ngay sau đó trở thành một ẩn sĩ, ước mong được bố thí bằng cách chính đáng. Chàng tu tập thiền định cho đến khi tái sanh vào cõi Phạm thiên. Đức Phật dạy: đây không phải là lần đầu tiên vị Tỷ-kheo kia chê bai lợi nhuận, trước kia ông ta cũng đã chê bai như thế. Rồi Ngài kể chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi lên mười sáu tuổi ngài đã tinh thông ba bộ kinh Vệ-đà và mười tám học thuật. Ngài trở thành vị thầy lừng danh, dạy dỗ một đám năm trăm thanh niên. Một thanh niên kia mới học đạo, một hôm đến hỏi thầy: những người này đạt lợi nhuận như thế nào. Vị thầy trả lời: con ạ, có bốn cách thâu lợi nhuận cho những người này. Rồi ngài đọc bài kệ thứ nhất như đã kể trên. Nghe xong, người học trò cũng phản đối y như vậy, rồi trở thành ẩn sĩ và tái sanh vào cõi Phạm thiên. Đức Phật nhận diện: lúc ấy vị Tỷ-kheo phản đối lợi nhuận là người thanh niên kia, còn thầy của người ấy chính là Bồ-tát.
Chuyện này đặt ra một câu hỏi mà đời nay vẫn còn nguyên giá trị: lợi nhuận kiếm bằng cách nào mới là lợi nhuận sạch. Bốn cách mà Trưởng lão kể ra nghe thì quen lắm. Bỏ lòng khiêm tốn để khoe khoang, nịnh bợ để được việc. Làm ra vẻ điên khùng để gây chú ý, nói ngược để câu khách. Cư xử như phường múa hát, làm trò lố để người ta nhớ mặt. Dùng lời ác độc khắp nơi, chửi người này, hạ người kia để mình nổi lên. Đời nay, bốn cách ấy vẫn còn, chỉ đổi tên gọi. Khoe khoang thành xây dựng thương hiệu cá nhân bằng mọi giá. Làm trò thành câu view câu like. Nói ác thành bóc phốt, đấu tố trên mạng. Ai làm giỏi thì có tiền, có tiếng, có người theo dõi. Châm ngôn giữa đám người điên loạn vẫn còn đúng, nếu chỉ xét về mặt thu lợi.
Nhưng người thanh niên trong truyện đã nhìn ra cái giá của bốn cách ấy. Kiếm được lợi mà phải hủy diệt, phải tàn hại, phải làm tội lỗi thì lợi ấy là lợi độc. Nó vào tay mình mà lòng mình không yên. Trong tay một bình bát, theo cuộc đời không nhà, còn hơn theo kiếp sống tham lam và ác tà. Câu này nghe thì khắc khổ, nhưng nó nói lên một sự lựa chọn rõ ràng: thà ít mà sạch, còn hơn nhiều mà bẩn. Người tu thì cầm bình bát đi xin ăn, người đời thì làm ăn lương thiện mà sống, cả hai đều giữ được một thứ mà tiền bẩn không mua được, đó là lòng ngay thẳng và giấc ngủ yên.
Cho nên, khi ai đó bày cho mình bốn cách kiếm tiền nhanh, hãy nhớ đến chàng thanh niên này. Hỏi lại một câu: cách ấy có phải bỏ liêm sỉ không, có phải giả vờ không, có phải nói ác không, có phải hại ai không. Nếu có, thì đó không phải là cách kiếm tiền, mà là cách bán mình. Lợi nhuận thật không nằm ở chỗ thu được bao nhiêu, mà nằm ở chỗ thu bằng cách nào. Thu bằng cách chính đáng thì ít cũng thành nhiều, vì nó ở lại với mình lâu dài. Thu bằng mánh khóe thì nhiều cũng thành ít, vì sớm muộn gì người ta cũng nhận ra, và chính mình cũng không yên với nó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư