Có người bảo: tôi có gì đâu mà cho. Lương vừa đủ sống, nhà còn thuê, con còn nhỏ. Cho đi là chuyện của người giàu, người rảnh, người thừa. Nghe thì có lý, mà truyện con thỏ trong kinh kể ngược lại. Người cho nhiều nhất trong truyện lại là kẻ chẳng có gì trong tay, ngoài chính thân mình.
Ở thành Xá-vệ có một người chủ đất cúng dường đức Phật và năm trăm vị Tỷ-kheo suốt một tuần. Ông dựng một cái rạp trước cửa nhà, mời các vị đến ngồi vào chỗ đã chuẩn bị, cúng dường đủ mọi thức cao lương. Ngày thứ bảy, ông dâng cúng đủ mọi vật dụng cần thiết. Cuối bữa tiệc, đức Phật nói lời tùy hỷ công đức: ông tạo sự thỏa lòng mãn ý do sự bố thí này thật là đúng lý. Vì đây là truyền thống của hàng trí giả ngày xưa, những vị đã hiến cả thân mạng mình cho bất cứ kẻ hành khất nào mà họ gặp, họ còn cho những kẻ ấy ăn cả thịt của chính họ nữa. Rồi do yêu cầu của gia chủ, Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra là một con thỏ sống trong một khu rừng. Thỏ có ba bạn: một con khỉ, một con chó rừng và một con rái cá. Bốn con vật khôn ngoan sống với nhau, mỗi con tìm thức ăn của mình trong một khu riêng, chiều tối lại họp nhau. Thỏ rất thông tuệ, thường thuyết về chân lý cho ba bạn, dạy các bạn nên bố thí, nên tuân hành luật đạo đức và giữ gìn ngày trai giới. Một hôm, thỏ quan sát bầu trời, biết hôm sau là ngày trai giới, liền dặn ba bạn: ngày mai là trai nhật, cả ba hãy thực hành giới luật và giữ gìn ngày trai. Hễ có kẻ nào đến xin bạn, bạn hãy cho họ ăn bằng chính thức ăn của bạn.
Tờ mờ sáng hôm sau, rái cá xuống bờ sông Hằng, tìm được bảy con cá hồng người đánh cá chôn dưới cát, bèn mang về cất vào chỗ mình ở, định sẽ ăn vào lúc thích hợp. Chó rừng tìm được trong túp lều của người trông coi đồng ruộng hai xiên thịt nướng, một con rắn mối và một lọ sữa đông, cũng mang về cất vào hang. Khỉ vào lùm cây lượm một cành xoài mang lên cất vào khu của nó. Mỗi con nằm xuống, nghĩ mình giữ đạo hạnh thật tốt. Còn thỏ, lúc cần ăn, ra ngoài định ăn đọt non trên bãi cỏ, rồi chợt nghĩ: ta chẳng có dầu, chẳng có cơm, chẳng có các thứ như thế. Nếu có ai đến đây xin ta, ta đâu có thể lấy cỏ mà cho họ được. Nếu có người hành khất nào đến với ta, ta sẽ cho người ấy thịt của chính ta vậy.
Sự biểu lộ đức hạnh sáng ngời ấy làm cho chiếc ngai bằng cẩm thạch trắng của Thiên chủ Đế Thích nóng lên. Đế Thích quyết định thử lòng con thỏ chúa. Thiên chủ giả làm một Bà-la-môn đói, đến đứng gần nơi ở của rái cá, rồi chó rừng, rồi khỉ. Mỗi con đều sẵn sàng cho ông đồ ăn của mình: rái cá cho bảy con cá hồng, chó rừng cho thịt nướng và sữa đông, khỉ cho cành xoài mọng. Ông đều bảo: hãy để đến ngày mai rồi tôi sẽ tính. Đến con thỏ, thỏ mừng rỡ nói: này Bà-la-môn, ngài đến với tôi để kiếm đồ ăn thì thật là đúng lắm. Hôm nay, tôi muốn trao tặng một thứ mà trước đây tôi chưa bao giờ trao tặng, và ngài sẽ không phải phạm giới sát sinh. Khi ngài chất củi và nhóm lên một ngọn lửa xong thì hãy đến báo cho tôi biết, tôi sẽ hiến mạng sống của tôi và nhảy vào trong lửa. Khi thân tôi đã được nướng chín, ngài hãy ăn thịt tôi rồi hoàn thành các bổn phận tu sĩ của ngài.
Đế Thích dùng thần lực tạo nên một đống than cháy đỏ rồi đến báo cho Bồ-tát hay. Thỏ từ chỗ nằm bằng cỏ đứng lên, lắc mình ba lần để nếu có côn trùng nằm trong bộ lông của ngài rơi ra mà thoát chết. Rồi để hiến dâng toàn cả thân mình, thỏ nhảy vọt lên, trong một niềm hoan lạc tràn trề. Ngài rơi xuống đống than cháy rực giống như một con thiên nga vương giả đáp xuống cụm hoa sen. Nhưng ngọn lửa tắt ngay khi chạm đến những lỗ chân lông trên toàn thân ngài, giống như ngài rơi vào vùng sương giá. Ngài liền hỏi Đế Thích: này Bà-la-môn, ngọn lửa ngài vừa nhóm lên giá lạnh quá, nó chẳng làm nóng được các lỗ chân lông trên thân thể tôi. Tại sao thế. Đế Thích đáp: thưa hiền giả, ta chẳng phải là một Bà-la-môn, ta là Đế Thích, ta đến đây để thử đức hạnh của ngài. Thỏ nói: thưa Đế Thích, không những chỉ riêng ngài mà nếu tất cả mọi người trên thế gian này đến đây để thử tôi về cung cách bố thí như thế kia thì họ cũng sẽ không bao giờ thấy rằng tôi từ bỏ một ý định bố thí nào. Đế Thích nói: mong cho đức hạnh của ngài được sáng tỏa muôn đời. Rồi Thiên chủ ép một trái núi, lấy nước tinh từ đó ra mà vẽ hình một con thỏ lên mặt trăng.
Chuyện này có bốn cách cho để mình ngẫm. Rái cá cho cá, chó rừng cho thịt, khỉ cho xoài, đó đều là cho phần thức ăn của mình, cho cái cất được, cái thừa ra. Thỏ cho cái duy nhất mình có: thân mình. Cho đi không đo bằng món quà lớn hay nhỏ, mà đo bằng chỗ món quà ấy chiếm trong lòng người cho. Người giàu cho một phần nhỏ của cái thừa thì nhẹ. Người nghèo cho đi thứ mình quý nhất thì nặng. Thỏ chẳng có gì, mà lại cho được nhiều nhất, vì nó cho tất cả những gì nó có. Nó còn lắc mình ba lần trước khi nhảy vào lửa, chỉ để côn trùng trong lông được thoát chết. Người cho đi thật thì cẩn thận đến cả những sinh mạng nhỏ nhất quanh mình.
Đời thường cũng vậy. Đừng đợi giàu mới cho. Cho một lời tử tế khi mình đang mệt, cho một giờ rảnh khi mình đang bận, cho một phần cơm khi mình chỉ có hai phần, đó đều là cho thật. Đế Thích thử thỏ bằng lửa, đời thử mình bằng thiếu thốn. Giữ được lòng cho đi giữa lúc thiếu thốn, thì như thỏ nhảy vào lửa mà lửa hóa lạnh. Cái cho đi không mất, nó thành hình thỏ trên mặt trăng, người đời còn nhớ mãi. Phần sau của chuỗi này, ta sẽ gặp một người cho đi cả khi trắng tay, không còn gì ngoài một bó cỏ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư