Người ta hay hứa: nếu khỏi bệnh, tôi sẽ sống khác. Khỏi bệnh rồi, lời hứa thường bay theo cơn bệnh. Có người giữ được lời hứa ấy, và nhờ giữ lời hứa mà đổi cả đời mình. Chuyện người đàn ông bị bệnh hoàng đản kể đúng việc ấy.
Chuyện này được bậc Đạo Sư kể tại Kỳ Viên về một người đàn ông kia sống tại Xá-vệ. Ông ta bị bệnh hoàng đản và các thầy thuốc bảo rằng đây là trường hợp không hy vọng chữa khỏi được. Vợ con ông không biết ai có thể chữa lành bệnh cho ông. Ông ta tự nghĩ: nếu ta được lành bệnh ta sẽ sống đời tu hành. Thế rồi vài ngày qua, sau khi dùng một thứ gì đó, ông thấy khá rồi được lành bệnh. Bấy giờ ông đến Kỳ Viên và xin gia nhập Giáo đoàn. Ông được bậc Đạo Sư truyền tiểu giới và đại giới rồi ít lâu sau, ông chứng Thánh quả. Sau đó, một hôm các Tỷ-kheo bàn tán với nhau trong Pháp đường: này hiền hữu, người kia bị bệnh hoàng đản và thệ nguyện rằng nếu lành được bệnh sẽ sống đời Phạm hạnh. Ông ta đã làm như thế và giờ đây đã đắc Thánh quả. Bậc Đạo Sư bước vào, hỏi các Tỷ-kheo đang ngồi đây với nhau bàn tán chuyện gì. Sau khi họ thuật lại, Ngài dạy: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ riêng người ấy đã làm thế. Xưa kia, các trí giả, khi được lành bệnh, cũng sống đời Phạm hạnh rồi được phần lợi cho riêng mình. Rồi ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Ngài lớn lên rồi bắt đầu thu góp của cải, nhưng ngài lại mắc bệnh hoàng đản. Các thầy thuốc cũng không thể làm gì cho ngài được, vợ ngài và cả gia đình cũng hết cả hy vọng. Ngài định rằng nếu được lành bệnh Ngài sẽ sống đời tu hành. Thế rồi ngài dùng một thứ gì đó, cảm thấy khỏe rồi lành bệnh. Ngài ra đi lên dãy Hy-mã-lạp Sơn và trở thành một ẩn sĩ. Ngài tu tập các thắng trí và các thiền chứng rồi an trú trong thiền lạc.
Ngài tự nghĩ: từ lâu nay, ta chưa hề được hạnh phúc lớn lao như thế này. Rồi ngài nói lên niềm cảm hứng: bị cơn bệnh trầm kha quật xuống, ta nằm dài đau đớn sầu bi. Thân ta chóng héo tàn đi như hoa trên đất khô vì nắng kia. Cao sang cũng như là hèn nhục, tinh khiết cùng vẩn đục như nhau. Kẻ nào mù quáng biết đâu tưởng vùng hư thối là màu đẹp tươi. Thân bệnh hoạn này thời đáng thẹn, quá thối hư, bất tịnh mà thôi. Kẻ cuồng si hễ biếng lười, lang thang khắp lối, cõi trời chẳng sinh. Bậc Đạo sĩ diễn tả bằng nhiều cách tính chất của bất tịnh và của đau khổ thường hằng, rồi chán chê thân xác và tất cả những thành phần của nó, ngài suốt đời tu tập bốn vô lượng tâm cho đến khi tái sanh vào cõi Phạm thiên.
Bệnh dạy hai điều mà lúc khỏe mình không chịu học. Thứ nhất, thân này mong manh, hôm nay còn gom của cải, mai đã nằm dài đau đớn, hoa trên đất khô vì nắng. Thứ hai, lời hứa lúc bệnh không phải là lời hứa lúc sợ hãi, mà là lời hứa lúc tỉnh táo nhất: khi thân đau, người ta mới thấy rõ cái gì là thật, cái gì là giả. Người đàn ông ở Xá-vệ giữ lời hứa, vào giáo đoàn và chứng Thánh quả. Vị ẩn sĩ xưa cũng giữ lời hứa, bỏ của cải lên núi và an trú trong thiền lạc. Cả hai đều không coi bệnh là tai họa, mà coi bệnh là thầy dạy. Bệnh đến, họ không hỏi tại sao tôi lại bệnh, mà hỏi bệnh này dạy tôi điều gì, và sau khi khỏi, họ sống theo điều mình đã học được.
Trong đời thường, ai cũng có lúc hứa với chính mình: qua cơn này, tôi sẽ sống khác, sẽ bớt tham, bớt giận, sẽ thương người nhà hơn. Bệnh qua rồi, lời hứa cũng qua theo. Người ta lại gom của cải, lại tranh giành, lại sống như chưa từng bệnh. Chuyện này nhắc mình: giữ lời hứa lúc bệnh, không phải vì sợ bệnh trở lại, mà vì lúc bệnh mình đã thấy đúng sự thật. Thân hư hoại là sự thật, không phải lời dọa. Thấy được sự thật ấy rồi mà vẫn sống như cũ, thì bệnh đến lần sau sẽ không còn dạy được gì nữa. Còn giữ được lời hứa, thì bệnh một lần mà đổi được cả một đời, như người đàn ông ở Xá-vệ và vị ẩn sĩ trên núi Tuyết Sơn.
Cho nên, khi mình hoặc người nhà vừa qua một cơn bệnh, đừng vội quay lại nhịp sống cũ. Hãy ngồi lại một buổi, nhớ xem lúc nằm trên giường bệnh mình đã hứa những gì, đã thấy những gì, rồi giữ lấy một điều trong số đó mà sống. Không cần giữ hết, chỉ cần giữ một điều cho trọn. Một điều giữ trọn còn hơn mười điều hứa suông. Thân này chóng héo tàn như hoa trên đất khô vì nắng, nhưng người biết giữ lời hứa thì không héo theo thân, mà lớn lên theo lời hứa của mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư