Có một kiểu kiếm ăn rất lạ: không đi làm, không đi xin, mà đi khen. Khen người này một câu, khen người kia một câu, rồi người được khen cho mình ăn. Nghe thì khôn, mà truyện xưa kể có hai con vật làm đúng nghề ấy, và kết cục của chúng không đẹp chút nào.
Chuyện này được bậc Đạo Sư kể tại Trúc Lâm về Đề-bà-đạt-đa và Kokàlika. Bấy giờ, khi Đề-bà-đạt-đa bắt đầu mất vật phẩm cúng dường và thanh danh, Kokàlika đi từ nhà này sang nhà khác bảo: Trưởng lão Đề-bà-đạt-đa là dòng dõi Sơ tổ Hoàng đế, thuộc hoàng tộc Okkàka, là hàng quý tộc đích truyền, đặc tài về mọi kinh điển, sung mãn thần thông, nói năng ngọt ngào, là một luật sư thiên hảo. Hãy cúng dường Trưởng lão, hãy giúp đỡ ngài. Kokàlika ca ngợi về Đề-bà-đạt-đa bằng những lời như thế. Mặt khác Đề-bà-đạt-đa lại ca ngợi Kokàlika như sau: Kokàlika vốn thuộc một gia đình Bà-la-môn ở phía Bắc, ông sống đời tu hành, thâm nhập kinh điển, là một luật sư có tài. Hãy cùng dường ông ấy, hãy giúp đỡ ông ấy. Họ đi khắp nơi, người này ca ngợi người kia như thế để được nhận đồ ăn của từng nhà. Một hôm, các Tỷ-kheo bắt đầu bàn tán chuyện ấy trong Pháp đường: này hiền hữu, Đề-bà-đạt-đa và Kokàlika đi khắp nơi ca ngợi đức hạnh của nhau trong khi họ chẳng có đức hạnh gì cả, và cứ thế, họ kiếm được lương thực. Bậc Đạo Sư bước vào và hỏi các Tỷ-kheo đang ngồi bàn tán việc gì. Nghe họ thuật lại, Ngài dạy: này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu tiên các người ấy nhận được lương thực bằng cách ca ngợi nhau. Xưa kia, họ cũng đã làm như thế. Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát là một thần cây trong một khu rừng hồng đào, cây Diêm-phù. Một con quạ cái kia đậu trên cành cây của ngài và bắt đầu ăn quả. Một con chó rừng đến, nhìn lên và theo dõi quạ. Nó tự nghĩ: nếu ta nịnh tên này thì có lẽ ta sẽ được ăn vài quả đấy. Vì thế để nịnh quạ, nó đọc bài kệ đầu: ai đó ngồi cây đào đỏ hồng, giọng ca thanh lịch rót vào lòng, dáng nàng uyển chuyển như công múa và vẫn ngồi yên, vẫn lặng không.
Quạ lấy làm tự mãn, trả lời bằng bài kệ thứ hai: kẻ nào gia thế cao sang mới khen kẻ khác là hàng quý cao. Chàng cùng mãnh hổ khác nào, đến đây, ăn thứ tôi trao tặng chàng. Đọc xong bài kệ, quạ rung cành cho vài trái rơi xuống. Bấy giờ vị thần của cây chứng kiến hai con vật đang ăn, sau khi nịnh hót ve vãn nhau như thế, liền đọc bài kệ thứ ba: quân nói dối, ta đây rõ quá. Tên quạ kia, tên chó rừng kia, chuyên ăn xác chết thối tha, nịnh nhau qua lại nghe ra om sòm. Đọc xong bài kệ, vị thần cây liền hóa ra một hình thù hung tợn đuổi cả hai con vật kia đi.
Quạ và chó rừng không khen nhau vì thấy nhau hay thật, mà khen để đổi lấy quả đào. Lời khen ấy không phải là lời khen, mà là tiền mua thức ăn, trả bằng miệng. Khen nhau qua lại nghe thì vui tai, mà cả hai đều biết mình đang nói dối: quạ đâu có giọng ca thanh lịch, chó rừng đâu có sánh với mãnh hổ. Nhưng vì cùng có lợi nên cùng giả vờ tin. Thần cây chỉ nói một câu thật mà cả màn kịch đổ vỡ: hai kẻ chuyên ăn xác chết đang nịnh nhau. Lời khen thật thì không cần đổi chác. Lời khen để đổi lấy miếng ăn thì dù ngọt đến đâu, vẫn là lời nói dối. Đề-bà-đạt-đa và Kokàlika cũng vậy: họ khen nhau không phải vì thấy nhau có đức hạnh, mà vì khen nhau thì được cúng dường. Khen một vòng, cơm một bữa, cả hai cùng no, mà đức hạnh thì không tăng lên chút nào.
Đời thường cũng có nghề khen nhau để kiếm ăn: khen sếp để được cất nhắc, khen khách để bán được hàng, khen nhau trên mạng để đổi lấy lượt thích. Khen một câu không mất gì, mà được nhiều thứ, nên người ta khen mãi. Nhưng khen như thế thì người được khen cũng biết mình đang bị nịnh, người khen cũng biết mình đang nói dối, chỉ có thần cây là người nói thật. Cái khó là trong đời không phải lúc nào cũng có thần cây đứng đó mà vạch mặt. Thường thì màn kịch cứ diễn mãi, quạ cứ ăn đào, chó rừng cứ ăn thịt, cho đến khi có người dám nói một câu thật. Nghe ai khen mình quá lời, hãy nhớ con quạ trên cây đào: nó rung cành cho vài trái rơi xuống, nhưng cái giá của vài trái ấy là cả một màn nói dối, và cuối cùng cả hai đều bị đuổi khỏi rừng.
Muốn biết lời khen nào thật, lời khen nào giả, chỉ cần hỏi một câu: người khen mình có được lợi gì từ lời khen ấy không. Nếu họ khen mà chẳng được gì, thì lời khen ấy có thể là thật. Nếu họ khen xong liền xin mình một việc, thì lời khen ấy chỉ là tiền trả trước cho món hàng họ sắp xin. Quạ khen chó rừng xong liền được ăn đào, chó rừng khen quạ xong liền được ăn thịt. Mỗi lời khen đều có giá của nó, và giá ấy tính bằng trái cây, bằng miếng thịt. Khen nhau để kiếm ăn thì ăn được hôm nay, mà mất đi một thứ lớn hơn: lòng tin của người nghe. Thần cây đuổi cả hai đi không phải vì chúng ăn đào, mà vì chúng nói dối để ăn đào.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư