Phần trước, chúng ta học rằng từ bi bắt đầu từ biết đủ. Biết đủ thì tay mới mở ra được. Nhưng có một kiểu thương khác, tay thì mở, lòng thì vẫn nắm chặt. Đó là thương mà níu kéo. Thương ai thì muốn người ấy ở mãi bên mình, làm theo ý mình, thuộc về mình. Xa nhau một chút thì nhớ, nhớ đến mất ăn mất ngủ. Người ta gọi đó là thương sâu đậm. Nhưng thương như vậy, càng thương càng khổ. Mình khổ, mà người được thương cũng khổ.
Ngày xưa, có một vị Tỷ-kheo đến gặp đức Phật, lòng đau khổ vì thương nhớ người vợ trước kia của mình. Ông đã xuất gia rồi, mà lòng vẫn không dứt được. Hình bóng người vợ cũ cứ hiện về, khiến ông không tu tập được. Đức Phật không trách ông. Ngài kể cho ông nghe một chuyện đời xưa, về một người đàn ông còn khổ hơn ông gấp nhiều lần.
Người đàn ông ấy, vì một tội lỗi, bị xiên sống trên cọc. Thân thể bị treo lên, đau đớn không kể xiết. Vậy mà trong lúc bị treo như vậy, anh ta nhìn lên trời, thấy một con quạ đang bay qua. Anh ta chẳng quản gì đến nỗi đau của mình, chỉ gọi con quạ lại, nhờ nó mang lời nhắn đến người vợ thân yêu của mình. Anh ta nhắn rằng: đã lâu rồi, vợ có biết chăng, anh vẫn nhớ nàng, nhớ đôi chân đẹp, nhớ áo hoa sen, nhớ ngọc ngà trên gối, nhớ lụa Ba-la-nại mượt mà để nàng thỏa ý cửa nhà giàu sang.
Anh ta than thở như vậy rồi chết. Chết mà lòng vẫn chỉ nghĩ đến vợ. Không một câu nào nghĩ đến việc mình sắp chết, không một câu nào nghĩ đến việc buông bỏ. Chỉ có nhớ thương, nhớ thương đến tận hơi thở cuối cùng.
Nghe xong, có người sẽ nói: đó là tình yêu chung thủy, đáng trân trọng. Nhưng đức Phật kể chuyện này để chỉ ra một sự thật khác. Người đàn ông ấy không phải thương. Anh ta bị trói. Bị trói bởi ái luyến. Ái luyến là thứ dây trói vô hình, mà chắc hơn cả sợi dây treo anh ta trên cọc. Thân bị treo trên cọc, còn lòng bị treo vào một người. Cả hai đều đau. Nhưng cái đau của lòng thì dai dẳng hơn, vì nó theo người ta từ kiếp này sang kiếp khác.
Vị Tỷ-kheo nghe xong chuyện, bừng tỉnh. Ngài tuyên thuyết Tứ Đế, và vị ấy chứng được quả Dự Lưu, tức là bước đầu tiên trên con đường giải thoát. Vì ông hiểu ra: thương nhớ người vợ cũ không phải là tình thương cao đẹp gì. Đó là ái luyến. Mà ái luyến thì chỉ làm mình khổ, chứ không làm ai hạnh phúc.
Vậy thì từ bi khác ái luyến ở chỗ nào? Khác ở một điểm rất nhỏ, mà quyết định tất cả. Ái luyến thương ai thì muốn giữ người ấy cho mình. Từ bi thương ai thì muốn người ấy được yên, dù người ấy có ở bên mình hay không. Ái luyến nói: em phải ở lại với anh, vì anh nhớ em. Từ bi nói: em cứ sống tốt, dù ở đâu, anh cũng mừng cho em. Một bên thì nắm chặt. Một bên thì mở tay ra.
Trong đời thường, chúng ta cũng hay lẫn lộn hai thứ này. Cha mẹ thương con, mà cứ muốn con sống đúng như ý mình. Vợ chồng thương nhau, mà cứ muốn người kia không được rời khỏi tầm mắt mình. Bạn bè thương nhau, mà giận nhau chỉ vì người kia có thêm bạn mới. Tất cả đều nhân danh tình thương. Nhưng nếu thương mà làm người kia ngột ngạt, thì đó không phải là từ bi. Đó là ái luyến đội lốt tình thương.
Người đàn ông trên cọc nhọn kia, nếu thật sự thương vợ bằng lòng từ bi, thì lời nhắn cuối cùng của anh ta đã khác. Anh ta đã nhắn: nàng cứ sống tốt, đừng khóc vì ta. Nhưng anh ta không làm được. Vì lòng anh ta chỉ có nhớ, không có buông. Nhớ đến mức quên cả cái đau của chính mình. Nghe thì cảm động. Nhưng cảm động không có nghĩa là đúng.
Phần này của chuỗi bài, chúng ta học một điều: từ bi không phải là níu kéo. Từ bi là thương mà vẫn để người ta được tự do. Thương con thì để con lớn lên theo đường của con. Thương vợ, thương chồng thì để người ấy được là chính mình. Thương ai thì mong người ấy bớt khổ, chứ không phải mong người ấy ở lại để mình bớt khổ.
Khó lắm. Vì buông tay thì đau. Nhưng nắm chặt thì còn đau hơn, và đau cả hai người. Người biết thương thật sự là người dám buông. Buông không phải là hết thương. Buông là thương đến mức không nỡ làm người kia khổ vì mình.
Ở phần sau, chúng ta sẽ gặp một con khỉ nhỏ, có một cái hang khô ráo để trú mưa. Và một con khỉ khác, to lớn hơn, đã dùng mưu mẹo để chiếm lấy cái hang ấy. Chuyện ấy dạy ta điều gì về từ bi?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư