Phần trước kể chuyện con khỉ dùng mưu mẹo chiếm hang của bạn, và chúng ta học rằng từ bi là không chiếm đoạt. Hôm nay, câu chuyện đi theo hướng ngược lại. Không phải chiếm đoạt, mà là cảm hóa. Có những người, những con vật, vốn quen sống thô lỗ, quen làm trò cười, quen chọc ghẹo người khác. Người thường gặp họ thì bực mình, mắng mỏ, hoặc bỏ đi. Nhưng có một cách khác: dùng lời hiền mà dạy, dùng gương sống mà cảm hóa. Cách ấy chậm, mà bền.
Ngày xưa, có một vị ẩn sĩ tên là Komàyaputta. Ngài là con trai của một gia đình Bà-la-môn, bỏ nhà đi tu trong dãy Tuyết Sơn. Ở vùng ấy, có mấy vị khổ hạnh hời hợt, chẳng chuyên tâm thiền định gì, suốt ngày chỉ kiếm trái cây trong rừng để ăn, rồi cười đùa chọc ghẹo nhau. Họ nuôi một con khỉ, cũng thô lỗ như họ, cứ mãi làm cho họ vui bằng cách nhăn mặt, nhảy nhót, nhào lộn.
Một thời gian sau, các vị khổ hạnh ấy xuống làng kiếm muối và đồ gia vị. Khi họ đi rồi, Bồ-tát Komàyaputta đến sống ở trú xứ của họ. Con khỉ lại diễn các trò đùa cho Ngài vui, như nó vẫn làm với những người kia. Nhưng Bồ-tát không cười, không vỗ tay. Ngài búng tay, chế nhạo nó một cách nhẹ nhàng, rồi dạy nó một câu. Ý của câu dạy ấy, nói bằng lời thường, là: kẻ nào sống với những bậc tinh tấn tu tập thì phải có phẩm cách cho xứng, phải có thiện ý trong hành động, và phải chuyên tâm quán tưởng. Đừng làm trò cười cho người khác xem nữa.
Chỉ một câu như vậy. Không la mắng, không đánh đập, không đuổi nó đi. Vậy mà con khỉ nghe xong thì đổi tính hẳn. Từ đó, nó luôn giữ phẩm hạnh tốt, cư xử đúng đắn, không diễn trò nữa.
Khi các vị khổ hạnh trở về, họ ngạc nhiên lắm. Họ hỏi con khỉ: sao ngươi không chơi đùa như xưa? Con khỉ đáp bằng một bài kệ, ý rằng: ta đã nghe lời dạy của bậc thầy trí tuệ, ta nay đã khác xưa rồi, giờ đây ta noi theo suy tưởng của Ngài. Các vị khổ hạnh nghe vậy, lại đọc một bài kệ khác, ý rằng: hạt gieo trên đá, dù trời mưa cũng chẳng thành cây. Người dù có gặp bậc tuệ giác, mà lòng không suy tư thì cũng chẳng được gì.
Đức Phật kể chuyện này, để nói về một số Tỷ-kheo trong thời Ngài. Họ ở ngay tầng dưới phòng của đức Phật, vậy mà suốt ngày chỉ bàn tán những gì nghe được, rồi cãi cọ mắng nhiếc nhau. Họ ở gần bậc Đạo Sư như vậy, mà chẳng học được gì. Vì họ không chịu suy tư, không chịu đổi mình. Họ giống như hạt gieo trên đá. Còn con khỉ, vốn chỉ là loài thú, nghe một lời dạy mà đổi được cả tính nết.
Câu chuyện này dạy chúng ta một điều về từ bi: từ bi không chỉ là cho đi vật chất. Từ bi còn là cho người khác một lời dạy đúng lúc, một gương sống đúng đắn. Có những người hư không phải vì họ ác, mà vì chưa ai dạy họ một cách tử tế. Họ làm trò cười, vì từ trước đến nay, ai cũng cười với họ, ai cũng vỗ tay với họ. Chưa ai nói với họ rằng: ngươi có thể sống khác đi, sống tốt hơn đi.
Vị ẩn sĩ Komàyaputta đã làm được điều đó. Ngài không chê con khỉ thô lỗ. Ngài chỉ chỉ cho nó một cách sống khác. Và Ngài sống đúng như vậy trước mặt nó. Lời dạy mà không có gương sống thì chỉ là lời nói suông. Gương sống mà không có lời dạy thì người ta không hiểu mình phải làm gì. Cả hai đi cùng nhau, thì mới cảm hóa được.
Trong đời thường, chúng ta cũng vậy. Con mình hư, mình mắng. Nhân viên làm sai, mình quát. Người dưới làm trò lố, mình cười nhạo. Tất cả những cách ấy đều không làm ai tốt lên. Người bị mắng thì giận, người bị cười thì càng làm trò hơn để được chú ý. Chỉ có lời hiền mới đi vào lòng người. Lời hiền không phải là lời ngọt ngào giả dối. Lời hiền là lời nói đúng, nói thật, mà nói bằng lòng thương, không phải bằng lòng khinh.
Cũng cần nói thêm: con khỉ đổi được, vì nó chịu nghe. Còn các vị khổ hạnh hời hợt kia, nghe kệ mà vẫn không đổi. Cho nên, từ bi của người dạy chỉ là một nửa. Nửa còn lại là ở người nghe, có chịu mở lòng ra hay không. Hạt gieo trên đá không nảy mầm, không phải vì hạt xấu, mà vì đá không có đất. Người không chịu suy tư thì dù gặp bậc thầy cũng uổng.
Phần này, chúng ta học rằng từ bi là lời hiền và gương sống. Gặp ai thô lỗ, đừng vội mắng. Hãy thử dạy họ bằng một lời tử tế, và sống tử tế trước mặt họ. Nếu họ nghe, họ sẽ đổi. Nếu họ không nghe, thì mình cũng đã gieo được một hạt lành. Hạt ấy, có ngày sẽ nảy mầm.
Ở phần cuối của chuỗi bài, chúng ta sẽ gặp một con chó sói, đã phát nguyện giữ ngày trai giới, mà chỉ giữ được có một lúc. Lòng lành mà không bền, thì có giữ được không?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư