Có những cái bẫy không giăng bằng dây mà giăng bằng lòng tham. Một lời rủ rê ngọt ngào, một món lợi bày ra trước mắt, một cơn giận xúi mình làm liều. Người sa bẫy thường không phải vì yếu, mà vì vội. Còn người thoát được, thường không phải vì khỏe hơn, mà vì bình tĩnh hơn một nhịp.
Ngày xưa, bên bờ một con sông lớn có một con khỉ chúa sống một mình. Nó to lớn như một con ngựa con, khỏe mạnh, ngày nào cũng nhảy từ bờ sông ra hòn đảo giữa dòng, ăn xoài, ăn mít, chiều lại nhảy về. Con đường ấy nó đi đã quen, hòn đá giữa sông nó cũng thuộc từng viên.
Dưới sông có hai vợ chồng cá sấu. Một hôm, cá sấu cái đang mang thai bỗng thèm ăn quả tim của khỉ chúa. Nó nói với chồng, chồng nó nhận lời ngay. Chiều hôm ấy, cá sấu đực bò lên nằm giả làm hòn đá, chờ khỉ chúa từ đảo trở về.
Khỉ chúa đứng trên đảo nhìn sang, thấy hòn đá hôm nay sao cao hơn mọi ngày. Nước sông không lên, không xuống, vậy mà đá lại to ra. Nó nghi ngờ, bèn đứng yên gọi lớn: Này bạn hòn đá! Gọi một lần, không ai trả lời. Gọi đến ba lần, vẫn im lặng. Khỉ chúa lại nói: Sao hôm nay bạn không trả lời ta?
Cá sấu nghe vậy tưởng rằng mọi ngày hòn đá vẫn trả lời khỉ, bèn lên tiếng: Này bạn khỉ chúa, cái gì vậy? Khỉ hỏi: Ngươi là ai? Cá sấu đáp: Ta là cá sấu. Khỉ hỏi tiếp: Ngươi nằm đó làm gì? Cá sấu thật thà nói: Để bắt ngươi và ăn quả tim của ngươi.
Khỉ chúa biết mình không còn đường nào khác. Nó bèn nói: Thôi được, ta chịu đầu hàng. Bạn hãy há miệng ra, ta nhảy đến, bạn sẽ bắt được ta. Cá sấu nghe vậy liền há miệng. Mà lạ thay, khi cá sấu há miệng thì mắt nó tự nhiên nhắm lại. Khỉ chúa chờ đúng lúc ấy, từ hòn đảo nhảy vọt lên, đạp ngay lên đầu cá sấu, rồi từ đầu cá sấu nhảy một cái nữa sang bờ bên kia.
Cá sấu mở mắt ra, thấy khỉ chúa đã đứng bên kia sông an toàn, bèn khen: Ai đủ bốn pháp này, sẽ đánh bại được quân thù. Bốn pháp ấy là: chân thật, nghĩ xa, cương nghị và vô úy. Chân thật là lòng ngay thẳng, không quanh co. Nghĩ xa là thấy trước mấy bước, như khỉ chúa nhìn hòn đá mà đoán ra cạm bẫy. Cương nghị là đã quyết thì giữ vững, không run tay. Vô úy là không để nỗi sợ dắt mình đi.
Ngẫm lại đời mình, ai trong chúng ta chưa từng gặp một con cá sấu như thế? Có khi nó là một lời mời làm giàu nhanh, một cơn giận muốn trả đũa ngay, một thói quen xấu cứ rủ mình quay lại. Kẻ thù mạnh nhất thường không đánh mình bằng sức, mà đánh bằng sự vội vàng của mình. Chỉ cần mình dừng lại một nhịp, nhìn kỹ hòn đá trước mặt, hỏi thêm một câu, thì bẫy đã lộ ra một nửa.
Bốn điều ấy cũng có thể đem ra dùng trong những việc rất thường ngày. Chân thật là khi mình sai thì nhận sai, không đổ lỗi cho người khác. Nghĩ xa là trước khi quyết định, mình chịu nghĩ đến ngày mai, đến tháng sau, chứ không chỉ nghĩ đến cái lợi trước mắt. Cương nghị là đã hứa với con cái, với vợ chồng thì giữ lời, dù có mệt. Vô úy là khi gặp chuyện khó, mình không để nỗi sợ nói thay cho mình, mà để cái đầu tỉnh táo nói thay.
Khỉ chúa không thắng vì nó khỏe hơn cá sấu. Nó thắng vì nó không để nỗi sợ làm mờ mắt, không để lòng tham của kẻ khác quyết định bước chân của mình. Trong lúc nguy hiểm nhất, nó vẫn nói năng rõ ràng, vẫn tính được nước đi tiếp theo. Đó chính là bốn điều mà cá sấu phải cúi đầu khen ngợi.
Kinh còn kể rằng, con cá sấu ấy về sau chính là Đề-bà-đạt-đa, người nhiều lần tìm cách hãm hại Đức Phật, còn khỉ chúa chính là tiền thân của Ngài. Kẻ hại người thì đời nào cũng tìm cách hại, nhưng người có trí thì đời nào cũng tìm được đường thoát. Muốn thoát bẫy, không cần phải mạnh hơn bẫy, chỉ cần sáng hơn bẫy một chút, vững hơn bẫy một chút, và thật với lòng mình một chút.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư