Ai trong chúng ta cũng từng giúp người rồi bị quên ơn. Cho người ta vay tiền lúc khó khăn, đến khi mình khó khăn thì người ta lảng tránh. Dạy người ta nghề, người ta giỏi lên rồi quay lưng. Thậm chí có người mình cứu giúp, sau đó còn nói xấu mình. Những lúc ấy, lòng mình chua chát lắm. Mình tự hỏi: giúp người để làm gì, khi người ta vô ơn như vậy? Có nên từ nay sống khép lại, ai cần mặc ai?
Đức Phật từng kể một chuyện như vậy về sự vô ơn của Đề-bà-đạt-đa. Ngài dạy: chẳng phải chỉ bây giờ mà từ xưa kia, Đề-bà-đạt-đa cũng đã tỏ ra vô ơn. Sau đó, Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra là một con chim gõ kiến sống trong vùng Tuyết sơn. Bấy giờ, có một con sư tử, trong khi ăn mồi bị một miếng xương mắc trong cổ. Cổ nó sưng lên đến độ nó không thể ăn gì được và đau đớn khôn cùng. Chim gõ kiến đang kiếm đồ ăn, đậu trên một cành cây, trông thấy sư tử và hỏi nó: này bạn, cái gì làm bạn đau thế?
Nghe sư tử bảo cho biết, chim nói: bạn ạ, tôi có thể lấy cái xương ra khỏi cổ họng bạn nhưng tôi không dám chui đầu vào mồm bạn vì sợ bạn ăn tôi luôn! Sư tử đáp: bạn ơi, đừng sợ, tôi sẽ không ăn bạn đâu. Xin bạn hãy cứu sống tôi! Chim nói: được rồi. Rồi nó bảo sư tử nằm xuống một bên.
Chim nghĩ: ai biết được anh bạn này sẽ làm sao chứ? Và để ngăn ngừa sư tử ngậm miệng lại, nó cắm một khúc cây giữa hàm trên và hàm dưới sư tử, thò đầu vào miệng con này rồi dùng mỏ gắp đầu mút xương. Cái xương rớt ra ngoài rồi mất đi. Gõ kiến rút đầu ra khỏi miệng sư tử, lấy mỏ đập khúc cây cho rớt ra rồi nhảy lên đậu trên chóp một cành cây. Sư tử được khỏi bệnh.
Một hôm, sư tử đang ăn một con bò rừng mà nó vừa giết. Chim gõ kiến liền nghĩ: ta sẽ thử lòng hắn xem sao! Đậu trên một cành cây phía trên đầu sư tử, nó nói với sư tử: bao nhiêu lòng tốt trong tôi, tôi đây đã tỏ cho ngài lần kia, phần ngài chẳng nguyện cao xa, cho tôi đôi chút gọi là hảo tâm.
Nghe thế, sư tử trả lời: ngươi gửi đầu vào hàm sư tử, loài vuốt nanh rực thứ máu hồng, nhưng ngươi vẫn sống như thường, hảo tâm ta đã tỏ tường cho ngươi. Nghĩa là: ta không ăn ngươi, thế đã là ơn lớn rồi, còn đòi gì nữa?
Chim gõ kiến nghe thế, liền đọc thêm hai bài kệ nữa: bao việc tốt trên đời, thi hành để giúp ngươi, giúp loài vô ơn nghĩa, mong chi được đền bồi? Đừng khởi ý chua cay, đừng buông lời gắt gay, phường xấu xa như thế, ta cần lánh xa ngay! Nói vậy xong, chim gõ kiến bay đi.
Đức Phật chấm dứt pháp thoại và nhận diện tiền thân: bấy giờ, Đề-bà-đạt-đa là con sư tử, còn Ta chính là con chim gõ kiến.
Câu chuyện này dạy hai điều, một về kẻ được giúp, một về người giúp. Về kẻ được giúp, sư tử là hình ảnh của người vô ơn đến mức trơ trẽn. Nó được cứu mạng, vậy mà khi chim xin một chút thịt, nó lại bảo: ta không ăn ngươi đã là ơn rồi. Người vô ơn thường nghĩ như vậy. Họ coi việc người khác không hại mình đã là ân huệ, còn việc người khác cứu mình thì họ quên rất nhanh. Họ không nhớ ơn, vì trong lòng họ, mọi thứ tốt đẹp đến với mình đều là lẽ đương nhiên.
Về người giúp, chim gõ kiến dạy một thái độ rất đẹp. Nó không ôm hận, không chửi bới, không đòi lại món nợ. Nó chỉ nói một câu rồi bay đi: giúp loài vô ơn nghĩa, mong chi được đền bồi? Đừng khởi ý chua cay, đừng buông lời gắt gay, phường xấu xa như thế, ta cần lánh xa ngay. Nghĩa là: việc tốt mình đã làm thì cứ để đó, đừng biến nó thành món nợ rồi ngày đêm đòi. Gặp kẻ vô ơn, cách hay nhất không phải là trả thù, mà là tránh xa, để lòng mình được yên.
Ngày nay, chúng ta giúp người, nên giúp với tâm như chim gõ kiến. Giúp vì thấy người ta đau, vì mình có thể giúp, chứ không phải để mua một món nợ ân tình. Nếu người ta nhớ ơn thì tốt. Nếu người ta quên ơn thì cũng thôi. Đừng để sự vô ơn của người khác biến mình thành người cay độc, không còn muốn giúp ai nữa. Cái mất lớn nhất không phải là miếng thịt sư tử không cho, mà là lòng tốt của mình bị dập tắt vì một kẻ vô ơn.
Cho nên, nếu đã từng giúp người mà bị quên ơn, xin đừng buồn lâu. Hãy nhớ con chim gõ kiến: nó bay đi, nhẹ nhàng, không mang theo hận thù. Lòng tốt của nó vẫn còn nguyên, chỉ là từ nay nó sẽ dành cho người xứng đáng hơn mà thôi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư