Trong một buổi học, ai cũng biết người dạy phải ngồi ở chỗ cao, người nghe ngồi ở chỗ thấp. Đó không phải là chuyện hình thức. Đó là cách bày tỏ lòng tôn trọng với người truyền dạy cho mình. Vậy mà có những lúc, người ta ngồi nghe mà quên mất điều ấy. Thầy ngồi thấp, trò ngồi cao, mà cả hai đều thấy bình thường. Người xưa xem đó là một điều đáng quở trách, vì khi đã mất lòng kính trọng thì lời dạy cũng khó mà thấm vào lòng.
Đức Phật từng quở trách sáu vị Tỷ-kheo về chuyện này. Họ đã ngồi giảng giới luật ở chỗ thấp trong khi các đệ tử của họ ngồi ở chỗ cao hơn. Họ thú nhận rằng thật như thế. Đức Phật quở trách họ về sự thiếu tôn trọng đối với Giới Luật của Ngài và bảo rằng các trí giả xưa kia cũng đã phải quở trách người ta về việc ngồi ở chỗ thấp mà giảng dạy, dù là giảng dạy các học thuyết ngoại đạo đi nữa. Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra là con của một phụ nữ hạ tiện. Chàng lớn lên và trở thành gia trưởng. Vợ chàng đang mang thai, rất thèm muốn ăn xoài, và bảo chồng: chàng ơi, em muốn ăn xoài quá. Chàng đáp: này em yêu, mùa này không có xoài, ta sẽ đem về cho em một vài trái chua khác. Nàng bảo: chàng ơi, nếu được ăn xoài thì em sống, nếu không thì em sẽ chết mất!
Người chồng quá mê say vợ liền nghĩ: ta kiếm đâu ra được một trái xoài bây giờ? Bấy giờ, trong vườn của vua xứ Ba-la-nại có một cây xoài ra trái quanh năm. Vì thế, chàng nghĩ: ta sẽ đến đó hái một trái xoài chín để làm dịu cơn thèm của nàng. Ban đêm, chàng đến khu vườn ấy rồi trèo lên cây, bước từ cành này sang cành nọ mà tìm trái. Trong khi chàng miệt mài như thế thì trời bắt đầu sáng.
Chàng tự bảo: nếu bây giờ ta tụt xuống mà ra đi, ta sẽ bị trông thấy và bị bắt như một tên trộm, ta nên chờ cho đến khi trời tối đã! Thế rồi, chàng trèo lên chỗ chạc của cây và ngồi đó. Lúc ấy, vua đang nghe vị giáo sĩ của ngài giảng kinh. Khi hai người vào vườn cây, vua ngồi xuống ở một chỗ cao nơi gốc cây xoài, để giáo sĩ ngồi một chỗ thấp hơn và nghe giáo sĩ thuyết giảng.
Bồ-tát ngồi ở phía trên họ, tự nghĩ: ông vua này thật bậy quá, đang nghe giảng kinh mà lại ngồi chỗ cao. Còn giáo sĩ Bà-la-môn kia cũng bậy không kém, ngồi ở chỗ thấp mà dạy. Còn ta cũng bậy nốt vì ta đã rơi vào uy lực của đàn bà, chẳng kể chi mạng sống của ta mà đi ăn trộm xoài thế này.
Thế rồi, chàng đu vào một cành cây đang treo lơ lửng, buông người xuống khỏi cây, đứng trước vua và giáo sĩ, nói: tâu Đại vương, tôi là một kẻ đọa đày, ngài là kẻ cuồng si thô tục và giáo sĩ này là một người chết. Vua hỏi chàng bảo như thế nghĩa là gì, chàng liền đọc bài kệ: thưa Đạo sư, thưa Vương đệ tử, tôi thấy kia mọi sự lỗi lầm, hai ngài đọa khỏi thiên ân, hai ngài giới luật đều làm sai hư.
Giáo sĩ Bà-la-môn nghe thấy, liền đọc bài kệ đáp lại. Bồ-tát nghe thế, liền đọc thêm hai bài kệ nữa: hãy dọc ngang mọi chiều mặt đất, Bà-la-môn, người sẽ thấy ra, xem kia, đau khổ ấy là, số phần chung của người ta trên đời. Do tội lỗi, đời người tàn ố, giá còn thua mảnh vỡ chiếc bình, coi chừng tham ý, dục tình, chúng đưa tới cõi khổ hình đau thương.
Vua rất hài lòng về việc trình bày giới luật của chàng, hỏi chàng thuộc giai cấp nào. Chàng thưa: tâu Đại vương, tôi là hạng tiện dân. Vua bảo: này bạn, nếu bạn thuộc một gia đình có đẳng cấp cao thì ta đã đưa bạn lên làm vị vua độc nhất rồi. Nhưng từ nay, ta là vua ban ngày, còn bạn sẽ là vua ban đêm. Vua nói xong, quàng vào cổ chàng tràng hoa mà ngài vẫn đeo và phong chàng làm quan tổng trấn.
Từ đó, các quan trong thành có lệ mang một tràng hoa đỏ ở cổ. Cũng từ ngày đó trở đi, vua an trú trong lời dạy của ngài, rất kính trọng thầy dạy mình và vẫn ngồi ở chỗ thấp mà nghe thầy dạy kinh điển. Đức Phật nhận diện tiền thân: bấy giờ, Ānanda là vị vua, còn Ta chính là người tiện dân kia.
Câu chuyện này có một điều rất lạ: người dạy vua lại là một người tiện dân đang đi ăn trộm xoài. Anh ta leo cây trộm xoài vì chiều vợ, bị kẹt trên cây đến sáng, rồi vô tình nghe được buổi giảng kinh lộn ngược của vua và giáo sĩ. Chính trong hoàn cảnh trớ trêu ấy, anh ta lại nhìn ra điều mà cả vua lẫn thầy đều không thấy: người dạy phải được tôn trọng, người nghe phải biết khiêm tốn. Trí tuệ không nằm ở giai cấp, không nằm ở áo quần, mà nằm ở con mắt biết nhìn ra lẽ phải.
Vua trong truyện cũng đáng học. Nghe một kẻ trộm mắng mình là cuồng si thô tục, vua không nổi giận bắt tội, mà hỏi cho rõ nghĩa là gì. Nghe xong, vua nhận ra mình sai, liền sửa ngay. Từ hôm đó, vua ngồi chỗ thấp nghe thầy giảng. Người đứng đầu một nước mà biết nhận lỗi và sửa lỗi trước mặt mọi người, đó mới là bậc vua đáng kính.
Còn chàng tiện dân, anh cũng tự nhận lỗi của mình. Anh nói thẳng: ta cũng bậy nốt, vì mê vợ mà đi ăn trộm, chẳng kể mạng sống. Người có trí không phải là người không bao giờ sai, mà là người sai rồi biết mình sai, nói ra được cái sai của mình, và sửa nó. Vua sai thì sửa. Anh sai thì nhận. Chỉ có như vậy, lời dạy mới có giá trị.
Ngày nay, chúng ta cũng nên nhớ điều này. Người dạy mình, dù là thầy giáo, cha mẹ, hay một người bạn chỉ cho mình một điều hay, đều xứng đáng được ngồi ở chỗ cao trong lòng mình. Đừng vì người ta nghèo, người ta thấp kém, mà coi thường lời dạy của họ. Và khi mình là người dạy, cũng đừng để ai ngồi thấp hơn mình mà nghe. Tôn trọng lẫn nhau, đó là gốc của mọi sự học.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư