Người ta thường chê những người lo xa. Chưa có chuyện gì mà đã lo. Trời chưa mưa mà đã mang áo mưa. Việc chưa tới mà đã tính đường lui. Người lo xa bị chê là nhát, là yếu bóng vía. Nhưng trong đời, có những tai họa ập đến chỉ vì người ta không lo trước một bước. Lo xa không phải là sợ hãi. Lo xa là nhìn thấy cái nguy khi nó còn chưa thành hình, rồi tránh nó đi từ sớm.
Đức Phật từng kể một chuyện như vậy về Tôn giả Moggallāna. Bấy giờ, Trưởng lão Moggallāna đang sống tại một túp lều trong khu vườn gần thành Vương Xá. Một tên trộm kia, sau khi bẻ khóa vào một nhà tại một ngôi làng ở ngoại ô, đã chạy thoát đi mang theo đầy các đồ vật trộm được. Khi chạy đến địa phận trú xứ của Trưởng lão, nó nghĩ rằng thế là thoát được rồi, bèn nằm xuống tại lối vào túp lều lá của Trưởng lão.
Trưởng lão thấy nó nằm đó liền nghi ngờ ngay tư cách của nó và tự nhủ: nếu ta dính líu đến một tên trộm thì sẽ phiền cho ta lắm. Vì vậy, ngài bước ra khỏi lều, bảo tên trộm đừng nằm đó và đuổi nó đi. Tên trộm nhanh như cắt vụt chạy trốn đi. Mọi người đuốc trên tay, theo sát tên trộm mà đuổi, đến nơi họ nhìn thấy các chỗ đất ghi dấu vết tên trộm và nói: nó đến đây theo lối này, nó đã đứng nơi đây. Nó không còn ở đây nữa đâu! Thế là họ đổ xô đến chỗ này chỗ nọ và cuối cùng đành quay về vì không tìm thấy tên trộm.
Sáng hôm sau, Trưởng lão đi khất thực ở Vương Xá và khi trở về ngài ghé đến Trúc Lâm và kể cho bậc Đạo sư sự việc đã xảy ra. Bậc Đạo sư dạy: này Moggallāna, ông không phải là người độc nhất đã nghi ngờ trong một trường hợp nghi ngờ là phải. Các trí giả ngày xưa cũng đã nghi ngờ theo cách như thế. Rồi do thỉnh cầu của Trưởng lão, bậc Đạo sư kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát ra đời là một thần cây nimba trong một khu rừng nghĩa địa của thành phố. Bấy giờ, một tên trộm vừa phạm tội trộm trong một xóm lẻ kia trong thành phố rồi chạy vào khu rừng nghĩa địa và nằm ngủ dưới gốc cây nimba. Thần cây nghĩ: nếu người ta đến đây và bắt tên trộm này, họ sẽ chặt một cành cây nimba này để làm cái gậy mà xiên người nó. Thế là cây sẽ bị hủy hoại. Vậy ta cần phải đuổi anh bạn này đi.
Thần bèn đọc bài kệ đầu để nói với tên trộm: anh trộm, dậy đi thôi, ngủ chi, gấp lắm rồi, người của vua sắp đến, tội anh, họ quyết đòi. Thần lại còn nói thêm: chạy đi, kẻo người của vua đến bắt anh bây giờ! Thế rồi, thần đuổi tên trộm đi.
Tên trộm vừa chạy trốn đi thì thần cây đa đọc bài kệ thứ hai: tên trộm táo gan ấy, bị bắt hay thoát đi, thần cây nimba xin hỏi, với ngài, đâu khác chi? Thần cây nimba nghe thế liền đọc bài kệ thứ ba: ngài đâu biết ta lo thầm kín, quân nhà vua sẽ đến nơi đây, bắt tên trộm, chặt cành cây, phạt xiên tội phạm, cây này còn chi!
Trong lúc hai vị thần trong rừng đang nói chuyện với nhau thì những người chủ gia sản, tay cầm đuốc theo dấu tên trộm đã đến nơi. Họ nhìn thấy chỗ tên trộm đã nằm và nói: xem kia, tên trộm vừa thức dậy rồi chạy trốn ngay từ chỗ này. Chúng ta chưa tóm được nó đấy, chứ nếu tóm được thì chúng ta sẽ quay trở lại đây, xiên người nó dưới gốc cây nimba này hoặc treo nó trên một trong những nhánh cây này. Nói xong, họ đổ xô vào chỗ này chỗ nọ nhưng vẫn không tìm ra tên trộm, họ liền bỏ đi.
Nghe mọi người bàn tán như trên, thần cây nimba đọc bài kệ thứ tư: mối nguy chưa thấy, vẫn lo ngay, cân nhắc so đo kẻo muộn thay, kẻ trí bao giờ trong hiện tại, cũng nhìn tình trạng của tương lai.
Sau khi chấm dứt bài thuyết giảng, bậc Đạo sư nhận diện tiền thân: bấy giờ, Sāriputta là thần cây đa và Ta là thần cây nimba ấy.
Câu chuyện này dạy một bài học về cái nhìn xa. Thần cây đa thắc mắc rất hợp lý: tên trộm bị bắt hay thoát, thì liên quan gì đến ngài? Câu trả lời của thần cây nimba cũng rất thực: người ta bắt trộm thì sẽ chặt cành cây của ta để làm gậy xiên nó. Cái nguy chưa đến, nhưng nó sẽ đến, theo một sợi dây mà người không nghĩ tới thì không thấy. Người trí là người thấy được sợi dây ấy.
Trong đời sống, chúng ta cũng thường gặp những sợi dây như vậy. Cho một người lạ ngủ nhờ một đêm, tưởng là việc thiện, mà không biết người ấy đang bị truy đuổi, thì tai họa có thể kéo theo. Ký một giấy tờ mà không đọc kỹ, tưởng là giúp bạn, mà không biết mình vừa gánh một món nợ. Mở cửa cho một thói quen xấu bước vào nhà, tưởng là chuyện nhỏ, mà không biết nó sẽ ở lại rất lâu. Những việc ấy, lúc xảy ra thì đã muộn. Chỉ có lo trước mới tránh được.
Tôn giả Moggallāna trong phần mở đầu cũng vậy. Ngài thấy tên trộm nằm trước lều thì đuổi đi ngay, không phải vì ngài không có lòng từ, mà vì ngài biết: dính líu đến một tên trộm thì sẽ phiền phức. Người tu hành giữ mình trong sạch, không phải là ích kỷ, mà là biết giữ cho mình không vướng vào những rắc rối không đáng có. Lòng tốt phải đi cùng với trí tuệ, nếu không, lòng tốt sẽ tự chuốc họa vào thân.
Cho nên, đừng chê người lo xa. Người lo xa không phải là người nhát gan, mà là người biết nhìn. Họ thấy cái nguy khi nó còn là một mầm nhỏ, rồi nhổ nó đi từ sớm. Còn người không lo xa, đến khi tai họa đến tận cửa mới hoảng hốt, thì đã muộn rồi. Như lời bài kệ trong truyện: mối nguy chưa thấy, vẫn lo ngay, cân nhắc so đo kẻo muộn thay, kẻ trí bao giờ trong hiện tại, cũng nhìn tình trạng của tương lai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư