Có những lời mời rất khó từ chối. Một chức vụ cao, lương hậu hĩnh, người ta trải thảm đỏ mời mình về. Một cơ hội làm giàu nhanh, chỉ cần gật đầu là đổi đời. Nhiều người trong chúng ta, đứng trước những lời mời như vậy, thường nghĩ: nhận đi, có mất gì đâu, vừa có tiền vừa có danh, ai mà chê. Nhưng cũng có những người, đã chọn một con đường khác rồi, thì dù người ta mang cả vương quốc đến mời, họ vẫn lắc đầu. Vì họ biết, cái giá của sự nhận lời không phải là tiền, mà là chính con đường mình đã chọn.
Đức Phật từng kể một chuyện như vậy cho một vị Tỷ-kheo thối thất. Vị Tỷ-kheo này trong khi đi khất thực ở Xá-vệ, đã trông thấy một phụ nữ đẹp, rồi từ đó trở nên buồn chán và mất hết an lạc trong Đạo pháp. Các Tỷ-kheo đưa ông ra trước đức Thế Tôn. Ngài dạy: này Tỷ-kheo, tại sao ông lại khao khát cuộc đời sau khi đã thọ trì giới luật của một giáo pháp đưa đến giải thoát? Các trí giả ngày xưa, khi được ban vinh dự làm giáo sĩ hoàng gia, đã từ bỏ chức vị ấy và sống đời khổ hạnh. Rồi Ngài kể cho các Tỷ-kheo nghe một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát nhập mẫu thai bà vợ một Bà-la-môn giáo sĩ của hoàng gia và ra đời cùng một ngày với thái tử con vua. Khi vua hỏi các quan rằng có đứa trẻ nào sinh cùng ngày với thái tử không thì họ bảo: tâu Đại vương có, đó là một đứa con của giáo sĩ hoàng gia. Thế là vua truyền mang Bồ-tát đến giao cho các nhũ mẫu săn sóc cẩn thận cùng với thái tử ấu thơ kia. Cả hai cùng có đồ trang sức, cùng ăn, cùng uống các thứ như nhau.
Khi lớn lên, họ cùng đến học ở Takkasilā và chẳng bao lâu đều thành đạt mọi ngành khoa học rồi trở về. Vua phong cho con làm phó vương và ban danh dự lớn lao cho Bồ-tát. Từ đó, Bồ-tát cùng ăn, cùng uống, cùng sống với thái tử. Giữa hai người nảy nở một tình bằng hữu vững bền.
Ít lâu sau, vua cha mất, thái tử lên nối ngôi và hưởng phú quý khôn cùng. Bồ-tát tự nghĩ: giờ đây bạn ta trị vì vương quốc, khi có dịp thích đáng thế nào ông cũng phong cho ta ngôi vị giáo sĩ hoàng gia. Ta phải làm gì với cuộc đời của một gia trưởng đây? Ta muốn trở thành một nhà tu khổ hạnh, dấn thân vào đời độc cư. Vì thế, ngài đến đảnh lễ cha mẹ, xin được chấp trì giới hạnh. Ngài chối bỏ mọi của cải của trần gian và từ đó xuất gia một mình đi vào vùng Tuyết sơn.
Tại đó, trên một khoảnh đất thích hợp, ngài tự dựng một túp lều, sống đời Phạm hạnh của một ẩn sĩ, phát huy các thắng trí và các thiền chứng, hưởng an lạc của cuộc sống huyền nhiệm. Bấy giờ, vua nhớ đến ngài và bảo: không biết bạn ta thế nào rồi nhỉ? Sao không hề thấy ông ta đâu cả? Các cận thần bảo rằng ngài đã chấp trì giới hạnh và nghe nói ngài đang sống trong một khu rừng tịnh lạc nào đó.
Vua hỏi trú xứ của ngài và bảo một quốc sư tên Sayha: hãy đi mang bạn ta về đây! Ta sẽ phong cho ông ấy làm giáo sĩ của ta. Sayha sẵn sàng tuân lệnh. Từ Ba-la-nại, ông đi mãi đến một làng ở biên địa và trú ở đó, rồi cùng với vài người kiểm lâm đến nơi Bồ-tát ở. Ông thấy Bồ-tát ngồi như một bức tượng vàng trước túp lều của ngài. Sau khi chào hỏi, cung chúc theo thường lệ, ông ngồi xuống cách một khoảng để tỏ lòng kính cẩn và bảo: thưa Tôn giả, đức vua muốn ngài quay trở về vì đang nóng lòng phong ngài lên ngôi vị giáo sĩ của hoàng gia.
Bồ-tát trả lời: nếu ngoài chức giáo sĩ ra, ta còn được trao thêm cả nước Kāsi và Kosala, cả vương quốc Ấn Độ, cả sự vinh quang của một đế quốc hoàn vũ, ta cũng không chấp nhận đâu. Bậc trí giả không mang lấy những tội lỗi mà họ đã từng từ bỏ, cũng giống như họ không nuốt cục đàm mà họ đã khạc ra. Đoạn, ngài đọc các bài kệ: trên đời chẳng ngai vàng, vương quốc, chiếm lòng ta, gây nhục ta nào! Xấu thay, danh lợi mong cầu, đưa người vào cảnh khổ đau ngập tràn. Kiếp không nhà lang thang đây đó, cầm bát xin nhà nọ nhà kia, hơn làm vua, tạo phiền hà, trị vì độc đoán theo đà ác tham.
Mặc dù Sayha cứ năn nỉ mãi, Bồ-tát cũng không chấp nhận yêu cầu của ông ta. Không thể nào khuyên nhủ được Bồ-tát, Sayha đành tạ từ quay về trình vua là ngài từ chối trở lại. Khi bậc Đạo sư kể xong pháp thoại này, Ngài tuyên thuyết tứ đế. Khi kết thúc tứ đế, Tỷ-kheo thối thất kia đắc quả Dự lưu và nhiều Tỷ-kheo khác cũng đạt các quả vị như thế. Đức Phật nhận diện tiền thân: bấy giờ, Ānanda là vị vua, Sāriputta là Sayha, còn Ta là vị giáo sĩ hoàng gia.
Câu chuyện này nói về một sự lựa chọn mà ai cũng phải gặp trong đời, dưới hình thức này hay hình thức khác. Bồ-tát không phải là người chưa từng biết phú quý. Ngài sinh ra trong nhà giáo sĩ hoàng gia, lớn lên cùng thái tử, ăn cùng mâm, học cùng trường, được vua tin cậy. Ngài biết rõ ngai vàng là gì, vì ngài đã ở ngay bên cạnh nó từ nhỏ. Vậy mà ngài bỏ đi, không phải vì không biết, mà vì biết quá rõ.
Ngài bỏ đi trước khi vua kịp phong chức cho mình. Đó là điều rất khôn ngoan. Nhiều người đợi đến khi danh lợi đến tận cửa rồi mới từ chối, thì thường không từ chối nổi. Còn ngài, ngài thấy trước: bạn mình lên ngôi, thế nào cũng phong mình làm quốc sư. Ngài đi trước một bước, cắt đứt ngay từ khi còn có thể. Người trí không đợi cám dỗ đến rồi mới chống cự, mà tránh xa cám dỗ từ đầu.
Câu nói của ngài cũng rất mạnh: bậc trí giả không mang lấy những tội lỗi mà họ đã từng từ bỏ, cũng giống như họ không nuốt cục đàm mà họ đã khạc ra. Nghe thì thô, nhưng đúng. Đã bỏ rồi thì đừng lấy lại. Đã thấy danh lợi đưa người ta vào khổ đau thì đừng quay lại ôm nó. Nhiều người trong đời cứ bỏ rồi lấy, lấy rồi bỏ, cả đời loay hoay với một thứ mà mình biết là khổ.
Ngày nay, chúng ta có thể không phải từ chối ngai vàng, nhưng ai cũng có những ngai vàng nhỏ của riêng mình: một chức vụ, một món tiền, một lời khen, một cơ hội mà nếu nhận thì phải đánh đổi sự bình yên của mình. Những lúc ấy, xin hãy nhớ vị ẩn sĩ trong rừng Tuyết sơn. Ngài ngồi như một bức tượng vàng trước túp lều của mình, không có gì trong tay, mà lòng thì an lạc. Còn vua ngồi trên ngai vàng, có tất cả, mà phải sai người đi tìm bạn. Ai mới là người giàu có thật?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư