Nhà nào có người già thì đều biết cảnh này. Ông bà đi chậm, làm gì cũng chậm. Ăn chậm, nói chậm, đi từ nhà ra ngõ cũng chậm. Con cháu thì vội, việc này chưa xong đã lo việc khác. Thế là người trẻ thúc giục, người già bực bội, hai bên cãi nhau vì một chuyện rất nhỏ: đi nhanh lên một chút. Chuyện nhỏ ấy, nếu không ai nhịn, có thể thành chuyện lớn, thành giận hờn kéo dài cả ngày.
Đức Phật từng kể một chuyện như vậy về một vị Tỷ-kheo lớn tuổi. Tương truyền một nhà quý phái trẻ tuổi ở Xá-vệ thấy hậu quả xấu xa của các tham vọng tội lỗi, được bậc Đạo sư cho gia nhập Giáo đoàn, và do tinh tấn tu tập pháp môn thiền quán, chẳng bao lâu đạt Thánh quả. Về sau khi mẹ mất, ông đưa cha và em trai vào Giáo đoàn và cả ba người cùng trú tại Kỳ Viên.
Khi mùa mưa bắt đầu, nghe nói tại một trú xứ trong làng kia họ có thể được cúng dường pháp y dễ dàng, cả ba người đều đến đó an cư và sau khi mùa an cư chấm dứt, họ về thẳng Kỳ Viên. Vị Tỷ-kheo trẻ bảo chú tiểu yên lặng đưa vị Tỷ-kheo già đi, còn chính ông đi nhanh trước để đến Kỳ Viên sửa soạn phòng xá.
Vị Tỷ-kheo già đi thật chậm, chú tiểu cứ thúc đầu vào dùng sức kéo thầy đi và la lên: nhanh lên thầy! Tỷ-kheo già nói: ngươi cứ ép ta mà kéo ta đi tới, trong khi ta không muốn đi như thế. Rồi ông quay lại, bắt đầu đi từ khởi điểm. Họ cứ cãi nhau như thế. Mặt trời đã lặn và bóng tối đã kéo tới.
Vị Tỷ-kheo trẻ sau khi quét tước lều, đổ nước đầy các bình vẫn chưa thấy họ đến, liền cầm đuốc đi tìm. Khi gặp họ, ông hỏi vì sao họ chậm trễ như vậy. Vị Tỷ-kheo già cho biết lý do. Ông bảo họ nghỉ rồi chậm rãi đưa họ đi tiếp. Thế là hôm ấy, ông không có thì giờ để đến tham bái đức Phật.
Vì thế, hôm sau, khi ông đến tham bái đức Phật, đảnh lễ Ngài và ngồi vào chỗ xong, bậc Đạo sư hỏi: ông về đến lúc nào? Bạch Ngài, hôm qua. Ông về đến từ hôm qua mà hôm nay mới đến tham bái Ta ư? Bạch Ngài, vâng. Trả lời như thế xong, ông kể lại lý do. Bậc Đạo sư quở trách vị Tỷ-kheo lớn tuổi kia: không phải chỉ bây giờ ông ấy mới làm như thế. Ngày xưa ông ấy cũng đã làm thế rồi. Giờ đây chính ông bị ông ấy làm phiền. Ngày xưa ông ấy đã làm phiền các trí giả. Rồi do thỉnh cầu của vị Tỷ-kheo ấy, Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn, tại một thành phố ở nước Kāsi. Khi ngài lớn lên thì mẹ ngài mất. Sau khi thực hiện các nghi thức tang lễ, ngài đem bố thí hết tất cả tiền bạc trong nhà, ngài mặc quần áo cũ rách xin của người khác, mang cha và em trai đi sống cuộc đời đạo hạnh của một ẩn sĩ tại vùng Tuyết sơn. Tại đó, ngài trú trong một khu rừng an lạc và sống qua ngày bằng cách mót lượm, ăn rễ cây, trái rừng.
Bấy giờ, ở vùng Tuyết sơn, suốt trong mùa mưa, mưa rơi không dứt. Không thể đào bới củ, rễ, không thể hái lượm trái rừng gì được cả, và lá bắt đầu rụng đi, các nhà tu khổ hạnh phần lớn đều phải rời bỏ dãy Tuyết sơn và tìm đến trú tại nơi có người ở. Bồ-tát cũng thế, ngài cùng cha và em trai dời về sống nơi có người ở, và khi vùng Tuyết sơn bắt đầu ra hoa, kết trái trở lại thì ngài cùng cha và em quay về chỗ ẩn dật của mình trong dãy Tuyết sơn.
Khi họ còn cách lều không xa thì trời chiều, ngài rời họ và nói: cha và em cứ thủng thẳng mà đi. Con phải về trước để lo sắp xếp các thứ trong chỗ ở của chúng ta. Vị ẩn sĩ trẻ kia cứ thấy cha tiếp tục đi thật chậm, liền thúc đầu vào hông cha. Người cha nói: ta không thích cái lối ngươi đưa ta về nhà như thế đâu! Rồi ông quay trở lại và bắt đầu đi từ chỗ hồi nãy. Họ cứ tranh cãi như thế và trời đã tối đen.
Bồ-tát quét lều, xách nước xong, liền cầm một cây đuốc và quay lại tìm. Khi gặp cha và em, ngài hỏi tại sao họ quá chậm trễ như thế. Người em liền kể lại việc cha đã làm, nhưng Bồ-tát vẫn yên lặng đưa họ về nhà. Sau khi đã cất chứa các vật dụng cần thiết của người tu sĩ, ngài đưa cha đi tắm rửa và xức dầu thơm vào hai bàn chân cha, chà tẩy lưng cha. Rồi ngài đem ra một chảo than hồng và khi cha ngài khỏe khoắn trở lại, ngài ngồi bên cạnh cha và bảo: thưa cha, bọn trẻ cũng giống như cái bình lọ bằng đất, chẳng mấy chốc là vỡ ngay và khi đã vỡ thì không thể nào chắp gắn lại được. Người già nên kiên nhẫn chịu đựng chúng khi chúng có điều sai quấy.
Và để khuyến dụ cha ngài tên là Kassapa, ngài đọc các bài kệ: nếu trẻ dại nói làm sai trái, phần người khôn nhẫn nại bền lòng, người hiền tranh cãi chóng xong, kẻ rồ tan vỡ như hòn đất khô. Kẻ cầu học biết cho mình lỗi, chẳng hề phai, tỏ mối thân tình, như mang gánh của em anh, và làm nhẹ bớt xung quanh láng giềng. Bồ-tát khuyên cha như vậy. Và từ đó trở đi, ngài luôn luôn giữ mình trong giới hạnh.
Đức Phật nhận diện tiền thân: bấy giờ, vị Tỷ-kheo lớn tuổi này là người cha ẩn sĩ, chú tiểu là chú bé ẩn sĩ, còn Ta là người con đã khuyến dụ cha mình.
Câu chuyện này dạy về sự nhẫn nại trong gia đình, mà nhẫn nại thì phải có ở cả hai phía. Người trẻ nhẫn với người già. Người già nhẫn với người trẻ. Chú tiểu trong truyện sai ở chỗ thúc ép thầy già đi nhanh, dùng sức kéo thầy, la hét. Người cha già cũng có phần sai, vì bị thúc một cái thì quay lại đi từ đầu, để cả đoàn phải đi trong đêm tối. Cả hai đều thiếu nhẫn nại, nên một đoạn đường ngắn trở thành một đêm vất vả.
Bồ-tát xử sự rất đẹp. Ngài không trách cha, không mắng em. Ngài lặng lẽ đưa cả hai về, lo cho cha tắm rửa, xoa dầu thơm vào chân cha, chà lưng cho cha, đốt than sưởi ấm cho cha. Chỉ khi cha đã khỏe khoắn trở lại, ngài mới ngồi bên cạnh mà khuyên một câu nhẹ nhàng: bọn trẻ giống như bình đất, dễ vỡ lắm, người già nên kiên nhẫn với chúng. Ngài không nói cha sai, cũng không nói em sai. Ngài chỉ nhắc một lẽ: trong nhà, ai cũng có lúc sai, và cách giữ nhà êm ấm là nhẫn nại với nhau.
Ngày nay, trong nhiều gia đình, người già đi chậm, nói lặp, hay quên, con cháu thì vội vàng, dễ cáu. Những lúc ấy, xin hãy nhớ vị ẩn sĩ trẻ trong truyện. Ngài không thúc cha đi nhanh hơn. Ngài đi tìm cha trong đêm tối, đưa cha về, chăm sóc cha, rồi mới khuyên một lời. Nhẫn nại với cha mẹ già không phải là chịu đựng một cách miễn cưỡng, mà là hiểu rằng cha mẹ cũng như chiếc bình đất: đã nứt rồi thì không gắn lại được. Giữ gìn từ lúc còn nguyên, vẫn hơn là hối tiếc khi đã vỡ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư