Có những mối tình nhìn thì say đắm mà bên trong toàn là tính toán. Người ta yêu không phải vì thương người kia, mà vì muốn chiếm người kia làm của riêng. Yêu như thế thì sớm muộn cũng có người phải trả giá, có khi bằng cả mạng sống.
Chuyện này do bậc Đạo sư kể tại Kỳ Viên, về một Tỷ-kheo cứ mơ tưởng đến người vợ mà ông đã rời bỏ. Bậc Đạo sư nói với Tỷ-kheo ấy: trước kia, đã một lần vì kẻ ấy mà ông bị chém đầu. Rồi Ngài kể một chuyện quá khứ.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra tại một làng ở xứ Kãsi, trong nhà một gia trưởng nọ. Ngài ra đời dưới ngôi sao chiếu mạng của một kẻ cướp. Khi trưởng thành, ngài sống bằng nghề cướp bóc. Tiếng tăm ngài vang động khắp nơi rằng ngài là một kẻ táo bạo và mạnh như voi, không ai có thể bắt được.
Một hôm, tên cướp ấy bẻ khóa vào nhà một phú thương nọ và mang đi bao nhiêu của cải. Dân chúng trong thành đến kêu với vua: tâu Đại vương, có một tên cướp táo tợn đang vơ vét cả thành phố, xin ngài hãy sai bắt nó! Vua ra lệnh cho quan tổng trấn bắt tên cướp. Trong đêm tối, quan tổng trấn bố trí người ở các nơi và bắt được tên cướp đang mang tiền bạc trong mình, rồi mang y đến trước vua. Vua ra lệnh chém đầu.
Quan tổng trấn trói quặt hai cánh tay tên cướp ra đằng sau, cột vào cổ y một vòng hoa kanavera đỏ, rắc bụi gạch đá trên đầu y, lấy roi da quất vào y và đưa đi khắp thành rồi dẫn y tới nơi hành quyết giữa những hồi trống vang động.
Bấy giờ, tại Ba-la-nại có một kỹ nữ tên Sāmā, giá mỗi ngày phải trả cho nàng là một ngàn đồng, rất được vua sủng ái. Nàng đang đứng bên cửa sổ ở tầng trên của lâu đài trông thấy tên cướp đang bị dẫn đi. Bấy giờ, y có vẻ đứng đắn dễ thương, sừng sững giữa đám người, thật oai vệ và sáng chói như một thiên thần. Thấy y bị dẫn đi qua như thế, nàng bỗng đâm ra yêu y và tự nghĩ: ta phải làm sao để chiếm được chàng làm chồng ta nhỉ?
Nàng sai các cô hầu gái đem một ngàn đồng đến cho quan tổng trấn và bảo: hãy nói với ông ta rằng tên cướp ấy là anh của Sāmā, anh ta chỉ có thể trú ẩn tại nhà Sāmā mà thôi. Hãy xin ông ta nhận tiền này và để cho người tù ấy trốn thoát! Cô hầu gái làm theo lời nàng. Nhưng quan tổng trấn bảo: đây là một tên cướp khét tiếng, ta không để cho y tự do ra đi như vậy. Nhưng nếu ta tìm thấy được một người nào thay thế y, ta sẽ để y vào một chiếc xe phủ kín và gửi đến cho nàng.
Lúc bấy giờ, có một phú thương trẻ tuổi nọ rất say mê Sāmā, mỗi ngày đều đến trao nàng một ngàn đồng. Vào lúc hoàng hôn của chính ngày hôm ấy, tình nhân của nàng lại đến nhà nàng như thường lệ cùng với số tiền kia. Sāmā nhận lấy tiền, đặt trên đùi và ngồi khóc. Khi được hỏi vì cớ sao nàng sầu bi như thế, nàng đáp: chàng ơi, tên cướp ấy là anh của em, anh ấy không bao giờ đến thăm em vì người ta bảo em làm một nghề xấu xa. Khi em liên lạc với quan tổng trấn thì ông ta nhắn lại rằng nếu trao cho ông một ngàn đồng thì ông sẽ để cho tù nhân tự do ra đi. Bây giờ, em chẳng kiếm đâu được người mang tiền đến cho quan tổng trấn?
Chàng tuổi trẻ vì quá yêu nàng, liền bảo: tôi sẽ đi. Nàng nói: thế thì đi và hãy cầm theo số tiền mà chàng đã mang đến cho em. Thế là anh ta cầm lấy tiền và đến nhà quan tổng trấn. Quan tổng trấn giấu anh chàng phú thương vào một chỗ kín đáo, rồi sai chở tên cướp trong một chiếc xe đóng kín đến nhà Sāmā. Đêm xuống, khi mọi người đều lui về nghỉ, ông cho người hộ tống chàng thương gia đến pháp trường, sai lấy gươm chém đầu anh ta, rồi quay về thành phố.
Từ đó, Sāmā không chịu tiếp một người đàn ông nào nữa cả, chỉ vui thú với riêng tên cướp này. Thế rồi tên cướp chợt nghĩ: nếu người đàn bà này đâm ra yêu một người nào khác nữa, nàng sẽ đưa ta đến chỗ chết để nàng vui thú với người ấy. Ta phải gấp gấp thoát đi mới được, và không nên tay trắng mà ra đi, hãy lấy của nàng một số nữ trang.
Thế là một hôm y bảo nàng: này em yêu, chúng ta cứ sống mãi trong nhà như những con vẹt được nuôi trong lồng. Hôm nào đó chúng ta nên đến giải trí trong vườn cây nhỉ? Nàng thuận ý, chuẩn bị thức ăn, đeo hết đồ trang sức cùng với y ngồi trên một chiếc xe đóng kín đi đến vườn cây. Trong lúc cả hai đang tiêu khiển, y đưa nàng vào trong những bụi cây kanavera rậm rồi ôm chầm lấy nàng, siết chặt nàng cho đến khi nàng bất tỉnh. Thả nàng xuống, y lột hết nữ trang, gói vào trong chiếc áo ngoài của nàng và đặt gói nữ trang lên vai rồi nhảy đi mất.
Nàng tỉnh dậy sau cơn mê ngất, vẫn còn sống. Về sau, có đoàn diễn viên đi qua hát về chuyện của nàng: giữa ngày vui đẹp của xuân thời, cây cối mang hoa rực ánh tươi, tỉnh dậy sau cơn mê ngất ấy, Sāmā đang sống, sống vì người. Tên cướp nghe thế liền đến gần người diễn viên và nói: bạn bảo Sāmā đang còn sống nhưng ta không tin đâu. Gió dữ lung lay được núi đâu? Gió làm đất vững chãi rung sao? Thấy người đã chết đang còn sống, chuyện ấy hóa ra quá nhiệm mầu!
Người diễn viên liền đáp: Sāmā quả thực còn sống, nàng chẳng kết duyên với một ai, chỉ giữ mối mê say riêng với người. Nghe xong, tên cướp liền bảo: dù nàng còn sống hay đã chết, ta cũng không thích nàng, vì nàng thay đổi mãi tình thôi, cũng vậy với ta nàng sẽ phản, nếu ta chẳng quyết phải xa rời. Các diễn viên trở về kể lại cho Sāmā mọi điều y đã nói. Và nàng tràn đầy tiếc nuối, một lần nữa, nàng lại theo cuộc sống cũ của nàng.
Khi bậc Đạo sư thuyết giảng xong, Ngài tuyên thuyết tứ đế, và ở phần kết thúc tứ đế, Tỷ-kheo có tâm thế tục kia đắc quả Dự lưu. Sau đó, Ngài nhận diện tiền thân: bấy giờ, Tỷ-kheo này là con trai của phú thương, người vợ mà ông ta đã rời bỏ là Sāmā, còn Ta chính là tên cướp.
Câu chuyện này đọc lên nghe như một tấn bi kịch, mà gốc rễ của nó chỉ là một chữ: tham. Sāmā tham một người đàn ông đẹp đẽ, oai vệ. Vì tham, nàng bịa ra chuyện anh em ruột, đem tiền mua chuộc quan lại, lừa người tình của mình đi vào chỗ chết. Chàng thương gia trẻ tham tình yêu của nàng, nghe nàng khóc là đi ngay, không hỏi một câu cho rõ. Tên cướp tham mạng sống và của cải, được cứu rồi lại tính chuyện trộm nữ trang mà trốn.
Ba người, ba kiểu tham, quấn vào nhau thành một vòng luẩn quẩn: người này lừa người kia, người kia chết thay cho người nọ, cuối cùng chẳng ai được hạnh phúc. Sāmā mất cả người tình lẫn tên cướp. Tên cướp thoát được một lần, nhưng phải sống chui lủi. Chàng thương gia thì mất mạng oan uổng nhất, chỉ vì một lời nói dối ngọt ngào.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư