🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Chim đa đa và câu hỏi: làm mà không cố ý, có tội không?

Truyện Tiền Thân · 9 phút đọc

Có những việc mình làm mà hậu quả lại xấu, dù trong lòng mình không hề có ý xấu. Lúc ấy ta hoang mang: vậy mình có tội hay không? Mình có phải chịu trách nhiệm không? Câu hỏi này không dễ trả lời, và một con chim đa đa ngày xưa cũng đã từng hỏi đúng câu ấy.

Chuyện này do bậc Đạo sư kể khi Ngài trú tại tinh xá Badarika gần Kosambī, về Trưởng lão Rāhula. Bấy giờ, ở trong pháp đường, các Tỷ-kheo đang ca ngợi Tôn giả Rāhula, bảo rằng Tôn giả rất tinh cần, cẩn trọng, nhẫn nhục. Bậc Đạo sư bước vào và khi nghe kể lại đề mục luận bàn của các Tỷ-kheo, Ngài dạy: không phải chỉ nay mà xưa cũng thế, Rāhula đã có các đức tính này. Rồi Ngài kể cho họ nghe một chuyện quá khứ.

Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi lớn lên, ngài theo đuổi các học nghệ tại Takkasilā rồi từ bỏ đời sống thế tục, sống đời khổ hạnh trong vùng Tuyết sơn, tu tập các thắng trí và các thiền chứng. Ngài thọ hưởng hạnh phúc của thiền định, sống trong một khu rừng tịnh lạc.

Sau đó, ngài đến một làng ở biên địa để kiếm muối và giấm. Nhiều người khi trông thấy ngài đã trở thành các tín đồ, họ dựng cho ngài một túp lều lá ở trong rừng và cung cấp cho ngài đủ mọi vật dụng cần thiết của một người tu hành.

Bấy giờ, một người bẫy chim trong làng ấy bắt được một con chim đa đa mồi, bỏ nó vào trong một cái lồng và luyện tập, săn sóc nó cẩn thận. Ông ta mang nó vào rừng để cho nó kêu lên nhử các con đa đa khác đến gần. Con đa đa tự nghĩ: do ta mà đồng loại phải lâm vào cái chết, về phần ta đây là một hành vi ác độc. Vì thế, nó cứ lặng thinh không kêu nữa.

Khi chủ nó thấy nó cứ lặng thinh liền lấy một miếng tre đập vào đầu nó. Con đa đa bị đau quá phải kêu lên. Thế là người bẫy chim cứ sinh sống bằng cách dùng nó để nhử các con đa đa khác.

Rồi con đa đa lại nghĩ: ừ, dẫu chúng nó có chết đi, về phần ta, ta không hề có ý định xấu. Nhưng những hậu quả xấu do hành động của ta có tác dụng đến ta không? Khi ta lặng thinh thì chúng không đến, khi ta kêu lên thì chúng đến. Và hễ con nào đến đều bị người kia bắt và giết chết. Về phần ta, hành động như thế là có tội hay không có tội?

Từ đó, ý nghĩ độc nhất của con đa đa là: ai chính là kẻ có thể giải quyết mối nghi của ta? Thế là nó cứ tìm kiếm khắp nơi một bậc trí giả để giải quyết mối nghi ấy.

Một hôm, người bẫy chim bẫy được một số đa đa bỏ đầy giỏ, rồi đến căn lều của Bồ-tát xin một ngụm nước. Ông ta đặt lồng chim xuống bên cạnh Bồ-tát, uống nước rồi nằm dưới đất và lăn ra ngủ. Thấy người ấy ngủ, con đa đa tự nghĩ: ta sẽ hỏi vị ẩn giả này về mối nghi của ta, nếu ngài biết, ngài sẽ giải quyết nỗi khó khăn của ta. Thế là nằm trong lồng, bằng hình thức một câu hỏi, nó đọc lên bài kệ đầu: đời hạnh phúc suốt ngày tôi sống, đến cùng tôi đầy những thức ăn, nhưng tôi gặp cảnh khó khăn, tương lai tôi ấy, số phận ra sao?

Bồ-tát đọc bài kệ thứ hai để giải quyết câu hỏi: nếu lòng chẳng tơ hào xấu ác, khiến bạn gây nên việc nhục hèn, do phận thụ động mà nên, bạn nào bị tội trói lên số phận!

Đa đa nghe thế liền đọc bài kệ thứ ba: chúng bảo rằng họ hàng ta đấy! Cả đám đông đổ lại trông coi, phải chăng là tội của tôi, khiến cho chúng chết, xin ngài giải nghi?

Bồ-tát đọc bài kệ thứ tư: nếu tội không ẩn trì lòng bạn, thì hành vi sẽ chẳng tội tình, kẻ nào thụ động phân minh, thoát bao tội lỗi trở thành thong dong.

Bậc Đại sĩ an ủi con chim đa đa như vậy. Và nhờ ngài con chim ấy không còn bị ray rứt ân hận nữa. Thế rồi, người bẫy chim thức dậy, chào Bồ-tát và xách lồng ra đi.

Khi bậc Đạo sư thuyết giảng xong, Ngài nhận diện tiền thân: bấy giờ, Rāhula là con đa đa, còn Ta là vị ẩn sĩ kia.

Câu trả lời của Bồ-tát nghe qua tưởng đơn giản, nhưng thật ra là một nguyên tắc lớn của đạo Phật: tội hay không, gốc ở tâm. Cùng một tiếng kêu, nếu trong lòng có ý xấu, muốn hại đồng loại để mình được ăn ngon, thì đó là tội. Còn nếu trong lòng không có ý xấu, chỉ vì bị ép buộc mà phải kêu, thì hành vi ấy không trói buộc mình vào tội lỗi.

Nhưng xin đừng hiểu lầm mà vin vào đó để trốn tránh trách nhiệm. Bồ-tát không nói rằng hậu quả xấu thì không sao. Ngài chỉ nói rằng con chim không mang tội, vì nó không có tâm ác. Còn người bẫy chim, kẻ cố ý giăng bẫy để giết, thì tội ấy thuộc về ông ta, không thuộc về con chim.

Trong đời ta, chuyện này xảy ra hoài. Có người làm một công việc mà mình không xấu, nhưng công việc ấy lại gây hại cho người khác. Có người nói một câu vô tình mà làm người khác tổn thương. Có người chỉ đứng nhìn mà không can thiệp, rồi tự hỏi mình có tội không.

Câu chuyện chim đa đa dạy ta hai điều cùng một lúc. Một là: đừng tự dày vò mình vì những hậu quả mà mình không cố ý gây ra. Nếu lòng mình trong sạch, không có ý xấu, thì hãy an tâm mà sống tiếp, đừng để sự ray rứt vô cớ làm khổ mình mãi. Hai là: hãy nhìn cho rõ cái tâm của mình. Nhiều khi ta nói rằng mình không cố ý, nhưng thật ra trong lòng đã có chút toan tính, chút vui thích khi thấy người khác gặp họa. Nếu có chút tâm ấy, thì đừng tự dối mình. Sám hối, sửa lại, rồi bước tiếp.

Con chim đa đa được an ủi vì nó dám hỏi, dám đối diện với mối nghi của mình. Còn ta, mỗi khi trong lòng có một mối nghi như thế, đừng giấu đi, đừng để nó gặm nhấm mình năm này qua năm khác. Hãy tìm một bậc trí giả mà hỏi, hoặc ít nhất hãy thành thật hỏi lại lòng mình: lúc làm việc ấy, ta có ý xấu không? Câu trả lời thành thật ấy chính là chìa khóa mở ra sự bình an.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Chuỗi: Truyện Tiền Thân · Chuyện 319
Nguồn
• Kinh Tiểu Bộ — Tập 2 (VNC PHVN, 2021), Chuyện Tiền Thân (Jātaka), Chương IV Bốn Kệ, truyện số 319 Chuyện Chim Đa Đa (Tittira-jātaka), trang 733–734
Bài liên quanKhi núi thành vàng, chàng có cho em một ít không?Chú tiểu đốt lều và con khỉ phá tổ chimTiếng động mạnh: cả rừng chạy vì một trái rơi