Có một kiểu người rất lạ: tự mình gây ra chuyện, rồi lại kêu lên rằng mình là nạn nhân. Tự mình đánh người ta, rồi lại than rằng mình bị đánh. Tự mình ném đá, rồi lại kêu rằng mình bị ném trúng. Kiểu người ấy không chỉ có trong truyện cổ. Ngày nay, trên mạng xã hội, trong công sở, trong gia đình, đâu đâu cũng gặp. Họ nói to hơn ai hết, khóc lóc thảm thiết hơn ai hết, và nếu không ai xét cho kỹ, họ sẽ được bênh vực, còn người vô tội thì bị phạt oan.
Chuyện kể rằng, khi đức Phật trú tại Kỳ Viên, có chuyện về vị giáo sĩ của vua xứ Kosala. Tương truyền, khi vị giáo sĩ đang đánh xe đến một ngôi làng thuộc địa phận của ông bỗng gặp phải một đoàn xe trên một con đường hẹp. Ông la lên: tránh ra các người. Khi một chiếc xe không tránh ra ngoài đường đi, ông tức giận quá liền ném chiếc gậy thúc ngựa vào người đánh xe ấy. Chiếc gậy chạm vào ách xe ấy và dội trở lại trúng vào trán ông, khiến ông bị u đầu.
Vị giáo sĩ quay trở về và đến tâu với vua rằng ông bị bọn đánh xe làm bị thương. Những người đánh xe ấy được gọi đến. Các phán quan tra cứu trường hợp ấy và thấy rằng chỉ riêng giáo sĩ có lỗi.
Một hôm, chuyện ấy được bàn tán trong pháp đường. Các Tỷ-kheo bàn về việc giáo sĩ của vua bảo rằng ông ta bị một số người đánh xe tấn công và khi được vua xử, ông ta bị thua kiện. Đức Phật đến và hỏi các Tỷ-kheo đang ngồi bàn việc gì. Khi được nghe kể lại, Ngài dạy: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ bây giờ mà ngày xưa người kia cũng đã hành động giống y như thế. Rồi Ngài kể cho họ nghe một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì thành Ba-la-nại, Bồ-tát là vị phán quan của nhà vua. Vị giáo sĩ của vua đánh xe về ngôi làng do ông đứng đầu, thế rồi cũng hành động giống y như chuyện trên đây. Nhưng ở chuyện này, khi vua nghe giáo sĩ kể chuyện, liền gọi những người đánh xe lại và chính vua ngồi xử. Vua chẳng có xem xét gì đến sự việc mà lại nói: các ngươi đã đánh giáo sĩ của ta và làm cho trán của ông sưng lên. Rồi vua ra lệnh thâu hết tài sản của họ.
Bấy giờ, Bồ-tát nói với vua: tâu Đại vương, ngài không tra xét sự việc mà lại phán rằng họ phải bị tịch thu hết của cải. Có nhiều người sau khi tự làm tổn thương mình lại tuyên bố rằng họ bị người khác làm tổn thương. Do đó, người nào thi hành luật pháp mà không xét vụ án thì thật là sai lầm. Vị ấy không nên hành động cho đến khi nghe hết mọi sự.
Rồi ngài đọc các bài kệ, đại ý rằng: hại người, lại tỏ mình bị hại, mình đánh người, than phải đòn thoi, trí nhân thận trọng xét soi, nghe hai bên trước, tuyên lời chánh chân. Ghét thế nhân dục tầm, biếng nhác, người giả tu dối gạt rành rành, hôn quân thường quyết định nhanh, mà không nghe rõ sự tình ra sao. Nóng giận không đời nào có thể, trong người hiền hợp lẽ biện minh, đời đời công chính vang danh, quân vương cân nhắc ban hành lệnh ra.
Nhà vua nghe lời Bồ-tát, liền phán xét thật công minh và vụ án kia được xét xử đúng đắn, phần lỗi thuộc về giáo sĩ ấy.
Đức Phật chấm dứt bài thuyết giảng và nhận diện tiền thân: vào thời ấy, vị Bà-la-môn đóng cùng một vai trong cả hai câu chuyện, còn Ta là vị quan hiền trí.
Câu chuyện này có một hình ảnh rất hay: chiếc gậy thúc xe. Vị giáo sĩ ném gậy vào người khác, gậy chạm vào ách xe rồi dội trở lại, trúng ngay trán của chính ông. Cái u trên trán ông không phải do người đánh xe gây ra, mà do chính cây gậy của ông quay lại. Vậy mà ông lại đi tâu vua rằng mình bị người ta đánh. Chiếc gậy ấy giống như cơn giận của chúng ta: ném đi đâu thì cuối cùng nó cũng quay lại trúng chính mình. Người nóng giận tưởng rằng mình đang trừng phạt kẻ khác, mà thật ra đang tự làm mình bị thương.
Điều đáng sợ hơn là vị vua trong truyện, khi nghe giáo sĩ kể, đã không xét hỏi gì mà phán ngay: tịch thu hết tài sản của những người đánh xe. May mà có Bồ-tát đứng ra can ngăn. Nếu không, những người vô tội đã mất hết của cải chỉ vì một lời vu cáo. Bài kệ trong truyện nói rất rõ: hôn quân thường quyết định nhanh, mà không nghe rõ sự tình ra sao. Người cầm quyền mà vội vàng thì tai hại hơn cả kẻ vu cáo, vì quyết định của họ có sức nặng của cả một bộ máy.
Trong đời thường, chúng ta cũng hay làm vua kiểu ấy. Nghe một phía kể chuyện, ta vội tin ngay, vội bênh ngay, vội kết tội phía bên kia. Nghe con mình kể bị bạn bắt nạt, ta vội mắng đứa trẻ kia mà không hỏi cho rõ. Nghe đồng nghiệp kể bị sếp chèn ép, ta vội tin mà không nghe sếp nói gì. Nghe một bài đăng trên mạng kể về một vụ việc, ta vội chia sẻ và chửi rủa mà không biết đầu đuôi ra sao. Mỗi lần như thế, ta đang lặp lại sai lầm của vị vua trong truyện: quyết định nhanh mà không nghe rõ sự tình.
Bài học của truyện này vì vậy mà rất thực tế: trước khi phán xét ai, hãy nghe hết hai bên. Người nào thi hành luật pháp mà không xét vụ án thì thật là sai lầm, vị ấy không nên hành động cho đến khi nghe hết mọi sự. Nghe hai bên không có nghĩa là ai cũng đúng một nửa, mà có nghĩa là sự thật chỉ hiện ra khi ta chịu khó lắng nghe cho đủ. Có những vụ việc, chỉ cần nghe thêm một phía nữa thôi là mọi chuyện đã khác hẳn.
Và bài học thứ hai, cũng quan trọng không kém: hãy coi chừng cây gậy của chính mình. Khi ta nổi giận, khi ta muốn ném một lời cay độc vào ai đó, hãy nhớ rằng cây gậy ấy có thể dội trở lại trúng ngay trán mình. Người tự làm mình bị thương rồi lại kêu rằng mình bị hại, sớm muộn cũng bị phát hiện, như vị giáo sĩ trong truyện. Còn người biết xét soi, biết nghe hai bên, biết cân nhắc trước khi ban hành lệnh, thì đời đời công chính vang danh. Đó là điều mà vị quan hiền trí đã dạy cho nhà vua, và cũng là điều mà câu chuyện này muốn dạy cho chúng ta.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư