Có một thói xấu rất thường gặp, mà ít ai tự nhận. Đó là đến nhà người ta không đúng lúc, không được tiếp đón như ý, rồi giận dỗi, đi khắp nơi nói xấu chủ nhà. Người ta quên hỏi: mình đến có đúng giờ không. Mình có báo trước không. Hay mình đến lúc người ta còn chưa kịp chuẩn bị gì.
Chuyện xưa kể rằng, có một vị Tỷ-kheo từ vùng quê đến Kỳ Viên. Sau khi đảnh lễ đức Phật, ông hỏi các chú tiểu: ai chăm lo các Tỷ-kheo ở nơi khác đến Xá-vệ. Các chú đáp: trưởng giả Cấp Cô Độc và nữ đại cư sĩ Visākhā trông nom cả Tăng đoàn, thay thế bậc phụ mẫu của họ. Ông nghe vậy, mừng lắm.
Lờ mờ sáng hôm sau, trước hơn ai hết, ông đến nhà ông Cấp Cô Độc. Vì ông đến vào giờ không hợp lý nên chẳng có ai chăm sóc ông cả. Không nhận được thứ gì nơi đây, ông liền bỏ đi, đến nhà bà Visākhā. Nơi đây, cũng vì đến quá sớm nên không nhận được gì cả. Ông quanh quẩn đó đây, trở lại thì thấy cháo sữa đã hết, cơm đã hết. Ông quay lại tinh xá và bảo: các Tỷ-kheo ở đây nói rằng hai gia đình ấy thuộc những tín hữu thuần thành, nhưng thật ra cả hai đều chẳng tín thành, cũng chẳng là người mộ đạo. Ông cứ đi khắp nơi trách cứ hai gia đình ấy.
Các Tỷ-kheo bàn tán về chuyện này trong pháp đường. Đức Phật nghe được, gọi vị Tỷ-kheo kia đến và hỏi có thật như thế không. Ông đáp: bạch Thế Tôn, thật như thế. Đức Phật dạy: này Tỷ-kheo, tại sao ông lại giận chứ? Ngày xưa, trước khi đức Phật xuất hiện trên thế gian này, khi các nhà tu khổ hạnh viếng thăm một gia đình mà không nhận được tặng vật, họ không hề tỏ ra tức giận. Rồi Ngài kể một chuyện đời xưa.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sống đời tu hành của một ẩn sĩ. Sau khi sống một thời gian dài trong dãy Tuyết sơn, ngài đến Ba-la-nại để kiếm muối và giấm. Ngài trú trong một vườn cây, sáng hôm sau vào thành khất thực. Ngài hỏi tìm một gia đình thành tín, nghe nói đến gia đình một thương gia nọ, liền đến nhà ông ta. Bấy giờ, vị thương gia đã đi bái kiến vua, người nhà của ông cũng chẳng có ai gặp ngài. Vì vậy, ngài quay trở ra.
Sau đó, thương gia từ cung về, trông thấy ngài, chào ngài, cầm lấy bình bát của ngài và mời vào nhà. Ông mời ngài ngồi, chăm sóc ngài, rửa và xức dầu thơm đôi bàn chân ngài, mang cơm, bánh và các thức ăn khác ra mời. Trong lúc ngài dùng bữa, ông hỏi ngài: thưa Tôn giả, mọi khách lạ đến nhà chúng tôi, dù là hành khất, đạo sĩ hay Bà-la-môn, đều chẳng bao giờ phải ra đi mà không nhận những tặng vật biểu lộ sự cung tôn. Thế mà hôm nay người của chúng tôi lại không trông thấy ngài, khiến ngài phải ra đi mà không được dâng chỗ ngồi, nước uống, không được rửa chân, không được dâng cơm, cháo để ngài dùng. Đấy là lỗi của chúng tôi. Xin ngài tha thứ cho chúng tôi về điều ấy.
Rồi ông đọc bài kệ đầu: Ôi, tôi đã chẳng mời ngồi, chẳng mang nước uống, chẳng mời ngài ăn, tôi đây thú thật tội phần, cầu xin Tôn giả một lần thứ tha. Bồ-tát nghe thế, liền đọc bài kệ thứ hai: Thứ tha, tôi có chi mà, tôi nào cảm thấy phiền hà gì đâu! Lần kia, một ý thoáng mau, người đây, thói tục phần nào lạ xa.
Vị thương gia nghe xong, trả lời bằng hai bài kệ nữa: Thói tục từ lâu đời, truyền tận đến chúng tôi, mỗi lần khách lạ đến, ân cần vẫn đón mời. Chỗ khách ngồi, mời mọc, cung cấp thứ khách cần, mang nước đến rửa chân, đãi khách như thân tộc.
Bồ-tát ở lại nơi ấy ít ngày, giảng dạy cho vị thương gia về bổn phận của mình. Sau đó, ngài lui vào dãy Tuyết sơn, phát huy các thắng trí và các thiền chứng.
Câu chuyện dạy ta hai điều, một cho khách, một cho chủ. Về phía khách: đến nhà người ta, hãy đúng lúc, đúng giờ. Nếu đến sớm quá, người ta chưa kịp chuẩn bị, thì đừng vội giận. Người ta không tiếp mình, chưa chắc vì người ta xấu. Có khi chỉ vì mình đến không phải lúc. Đừng vì một bữa cơm không được ăn mà đi khắp nơi nói xấu cả một gia đình tốt.
Vị ẩn sĩ trong truyện đã không giận. Ngài đến, không gặp ai, thì quay ra. Ngài không trách, không kể tội. Đến khi chủ nhà tìm đến, ngài vẫn vui vẻ nhận lời. Cái tâm không giận ấy, mới là tâm của người tu.
Về phía chủ nhà: nhà nào có thói quen đãi khách tử tế, thì nên giữ thói quen ấy. Vị thương gia trong truyện xem việc đãi khách như bổn phận truyền đời. Khách lạ đến, dù là ai, cũng không để ra đi tay không. Ông còn xin lỗi vì một lần sơ suất. Cái tâm ấy khiến khách quý mến, khiến nhà ấy được phước.
Cho nên, làm khách thì đừng khó tính. Làm chủ thì đừng hời hợt. Khách đến đúng giờ, chủ tiếp đón ân cần, thì cả hai đều vui. Còn nếu lỡ không gặp nhau đúng lúc, thì hãy học vị ẩn sĩ: quay ra, đừng giận, đừng nói xấu. Vì giận vì một bữa cơm, mà mất đi một mối quan hệ tốt, thì thật không đáng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư