Có những lời khuyên nghe thì chướng tai, nhưng lại cứu mạng mình. Thầy cô, cha mẹ, bạn bè từng bảo: đừng chơi với người đó, đừng làm việc đó, đừng nuôi thứ đó. Mình nghe xong thì bực, nghĩ người ta lo xa, nghĩ mình làm chủ được. Đến khi họa xảy ra, mới nhớ ra lời khuyên ấy. Câu chuyện sau đây kể về một vị ẩn sĩ không nghe lời thầy, và cái giá phải trả.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi đến tuổi trưởng thành, ngài từ bỏ đời sống gia đình, xuất gia làm vị ẩn sĩ và trở thành bậc Sư trưởng lãnh đạo năm trăm ẩn sĩ sống tại dãy Tuyết sơn.
Trong các vị ẩn sĩ có một vị tu khổ hạnh tên là Indasamanagotta, là người khó bảo, không nghe lời khuyên răn. Người này có nuôi một voi con. Bồ-tát nghe nói vậy cho gọi vị ấy đến và hỏi: Có đúng sự thật chăng, con có nuôi một voi con? Vị ấy đáp: Thưa Sư trưởng, con có nuôi một voi con đã mất mẹ.
Bồ-tát bảo: Loài voi khi lớn lên thường giết hại người nuôi dưỡng. Vậy chớ nên nuôi dưỡng con voi ấy! Vị ẩn sĩ đáp: Không có nó, con không thể sống được, thưa Sư trưởng! Bồ-tát nói: Vậy con sẽ thấy rõ. Lời thầy nói đến đây là hết. Người trò không nghe, thầy cũng không ép. Mỗi người tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Con voi được nuôi dưỡng, sau một thời gian, nó lớn lên rất nhanh. Một thời, các ẩn sĩ ấy đi lấy rễ và hái trái cây trong rừng và ở tại đấy vài ngày. Khi gió nam bắt đầu thổi, con voi trở nên điên cuồng, có ý định: Ta sẽ phá hoại chòi lá, đập vỡ ghè nước, quăng bỏ chiếc ghế nằm, xé nát giường nằm, giết người tu khổ hạnh này và ra đi! Vì vậy, nó núp vào trong một lùm cây và đứng nhìn theo dõi con đường họ về.
Sau khi lấy các đồ ăn cho con voi, Indasamanagotta đi về trước tất cả mọi người, thấy con voi, tưởng rằng mọi việc vẫn như cũ nên đi đến gần con voi. Con voi từ lùm cây chạy vụt ra, lấy vòi quấn vị ẩn sĩ quật ngã xuống đất, lấy chân đạp lên đầu, chấm dứt mạng sống của vị ấy, rồi rống lên và chạy vào rừng.
Các ẩn sĩ còn lại báo tin này lên cho Sư trưởng. Bồ-tát nói: Không nên làm thân với kẻ ác. Rồi Bồ-tát đọc hai bài kệ: Chớ giao du thân mật với kẻ ác, bất thiện, bậc Thánh biết rõ ràng, xu hướng kẻ phi thánh. Chóng hay chầy kẻ ác, cũng sẽ làm điều ác, như voi với ẩn sĩ, Indasamana. Nếu ngươi thấy người nào, biết kẻ ấy như mình, về giới, về trí tuệ, và cả về nghe nhiều, hãy lựa người như vậy làm bạn thân giao du, sống với bậc chân nhân, là sống chân hạnh phúc.
Như vậy, Bồ-tát khuyến giáo chúng ẩn sĩ: Chớ trái lời khuyến giáo, nên sống theo lời khéo dạy. Rồi Bồ-tát làm tang lễ cho Indasamanagotta. Sau đó, Bồ-tát tu tập tứ vô lượng tâm và được sanh lên thế giới Phạm thiên. Đức Phật nhận diện tiền thân: Indasamanagotta là vị Tỷ-kheo khó bảo, còn vị Sư trưởng chúng ẩn sĩ chính là Ngài. Câu chuyện này, đức Phật kể về một người tánh tình khó bảo, mà hoàn cảnh đầy đủ sẽ được kể trong Chuyện chim thứu.
Câu chuyện ngắn, nhưng lời dạy thì dài. Vị ẩn sĩ nuôi voi con không phải vì ác. Ông thương nó, nó mất mẹ, ông cưu mang nó. Tình thương ấy không sai. Sai là ở chỗ ông không nghe lời người có kinh nghiệm hơn mình. Thầy ông đã nói rõ: loài voi khi lớn lên thường giết hại người nuôi dưỡng. Ông đáp: không có nó, con không thể sống được. Ông chọn con voi thay vì chọn lời thầy. Và con voi đã giết ông, đúng như thầy đã báo trước.
Trong đời, có những thứ càng nuôi càng nguy hiểm. Một thói quen xấu, lúc đầu nhỏ xíu, nuôi lâu thành lớn. Một người bạn xấu, lúc đầu chỉ chơi cho vui, lâu dần kéo mình đi xuống. Một cơn giận, lúc đầu chỉ là một câu nói, nuôi lâu thành thù hận. Thầy dạy, bạn tốt khuyên, cha mẹ nhắc, mình đều gạt đi, bảo rằng mình làm chủ được. Đến khi nó lớn lên, nó không còn nghe mình nữa. Nó quay lại đạp mình, như con voi đạp vị ẩn sĩ.
Bài kệ dạy hai điều. Điều thứ nhất: chớ giao du thân mật với kẻ ác, bất thiện. Chóng hay chầy kẻ ác cũng sẽ làm điều ác. Không phải hôm nay thì ngày mai. Không phải với người khác thì với chính mình. Điều thứ hai: hãy chọn bạn như chọn chính mình. Hãy tìm người giống mình về giới, về trí tuệ, về sự hiểu biết, rồi làm bạn thân với người ấy. Sống với bậc chân nhân, là sống chân hạnh phúc.
Cho nên, khi có người lớn tuổi, người có kinh nghiệm khuyên mình một điều gì đó mà mình không thích nghe, đừng vội gạt đi. Hãy dừng lại một chút và hỏi: người ta nói vậy có lý không? Mình có đang nuôi một con voi con nào không? Một thói quen, một mối quan hệ, một cơn giận, mà càng nuôi càng lớn, càng nguy hiểm? Nếu có, hãy buông nó ra khi còn sớm. Đừng đợi đến lúc gió nam thổi, nó nổi điên lên, thì đã muộn. Nghe lời khuyên sớm một chút, nhiều khi cứu được cả đời người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư