Đi chợ, ai cũng từng gặp một người bán nói ngọt như rót mật vào tai. Hàng bày ra thì tươi rói, đẹp mã, giá thì rẻ đến khó tin. Mình nghe xuôi tai, móc tiền ra mua. Về tới nhà mở ra mới biết, lớp trên thì đẹp, lớp dưới toàn đồ héo, đồ cũ. Lúc đó mình tức. Nhưng tức ai? Tức người bán, hay tức chính mình vì đã tin quá nhanh?
Chuyện xưa kể rằng, có một cái hồ nhỏ, nước cạn dần trong mùa hạn. Trong hồ có rất nhiều cá. Một con cò bay tới, đứng bên bờ nước, làm bộ suy tư, mặt buồn rười rượi. Đàn cá thấy lạ, bơi lại hỏi: Ngài ngồi suy nghĩ gì vậy? Cò đáp, giọng đầy thương xót: Ta ngồi lo cho các bạn đây. Hồ này nước cạn, đồ ăn ít, hạn hán lại lớn. Các bạn rồi sẽ ra sao?
Đàn cá nghe vậy thì lo thật. Chúng hỏi: Vậy chúng tôi phải làm gì? Cò nói: Nếu các bạn nghe lời ta, ta sẽ ngậm từng bạn trong mỏ, đưa các bạn sang một cái hồ lớn đầy hoa sen năm sắc, thả các bạn ở đó. Đàn cá ngần ngại. Từ thuở nào tới giờ, có bao giờ loài cò lại thương loài cá đâu. Ngài chỉ muốn ăn chúng tôi từng con một thôi.
Cò làm ra vẻ bị oan: Ta sẽ không ăn các bạn khi các bạn tin ta. Nếu các bạn không tin có cái hồ kia, hãy cử một con cá đi với ta để chính nó thấy tận mắt. Đàn cá bàn nhau, cử một con cá lớn mù một mắt đi theo. Cò ngậm nó bay đi, thả nó xuống hồ lớn cho nó xem hết, rồi đưa nó về lại. Con cá ấy về kể với đàn cá: Hồ mới đẹp lắm, nước đầy, sen nở. Nghe xong, cả đàn đều muốn đi. Cò nói: Được, ta đưa từng bạn đi.
Nhưng cò không đưa cá nào sang hồ mới cả. Nó mang con cá lớn một mắt đi trước, bay tới một gốc cây bên bờ hồ, ném con cá vào giữa hai cành cây, mổ chết nó, ăn thịt, rồi thả xương xuống gốc cây. Xong, nó bay về nói dối: Con cá ấy đã được ta thả rồi. Con khác hãy đi. Cứ như vậy, cò ăn hết cả đàn cá, con này nối con kia, chỉ còn lại một con cua.
Cò quay sang cua, giọng vẫn ngọt như cũ: Này bạn cua, tất cả đàn cá đã được ta mang đi thả xuống hồ lớn đầy hoa sen. Hãy đến đấy, ta sẽ mang bạn đi. Cua đáp: Ngậm tôi mang đi như vậy, ngài sẽ làm rơi tôi xuống. Tôi không đi với ngài đâu. Cò dỗ: Chớ sợ, ta sẽ ngậm bạn thật chặt. Cua nghĩ bụng: Nó mang những con cá đi mà không thả cá vào trong hồ. Nếu nó thả ta vào hồ thì tốt. Nếu không, ta sẽ cắt đứt cổ nó.
Rồi cua nói: Này bạn cò, bạn không thể ngậm tôi chắc được. Chúng tôi loài cua đã kẹp thì kẹp chặt. Nếu tôi lấy càng kẹp cổ bạn, tôi sẽ kẹp chặt cổ bạn rồi đi với bạn. Cò không biết cua đang lừa lại mình, bèn bằng lòng. Cua kẹp chặt cổ cò như gọng kềm. Cò bay đi, trước hết chỉ cho cua thấy cái hồ, rồi lại bay về phía cây cũ. Cua hỏi: Cái hồ ở phía này, sao cậu lại đưa tôi đi phía khác?
Cò lộ mặt thật: Ta không phải cậu của ngươi. Ngươi tưởng ta là nô lệ của ngươi sao? Hãy nhìn đống xương dưới gốc cây này. Ta đã ăn tất cả con cá ấy. Cũng vậy, nay ta sẽ ăn ngươi. Cua đáp: Những con cá ấy vì ngu si nên bị ngươi ăn. Nhưng ta sẽ không để ngươi ăn ta đâu. Ta sẽ giết ngươi. Nếu chết, cả hai cùng chết. Ta sẽ cắt đứt đầu ngươi trước khi ta rơi xuống đất. Nói xong, cua kẹp chặt cổ cò. Cò sợ quá, miệng há to, nước mắt chảy, van xin: Thưa ngài, tôi sẽ không ăn ngài. Hãy cho tôi sống. Cua nói: Nếu ngươi hạ xuống và thả ta trong hồ.
Cò bay trở lại, hạ xuống hồ, thả cua trên mặt bùn bên bờ. Nhưng con cua, trước khi xuống nước, cắt đứt cổ cò như dao cắt một cọng sen. Vị thần cây chứng kiến tất cả, cất tiếng tán thán: Kẻ có trí lường gạt, không may bị kẻ gạt. Con cò có trí gạt, đã bị cua gạt lại.
Câu chuyện này, Phật kể để dạy về hai người thợ may lừa nhau. Một người ở Kỳ Viên may y bằng vải cũ, nhuộm đẹp, đem đổi lấy vải mới của người khác. Một người ở làng nhỏ cũng làm y như vậy, đem tới lừa lại người ở Kỳ Viên. Người này lừa người kia, người kia lừa lại người này, cuối cùng cả hai đều bị chê cười, mất mặt. Phật nói: Không phải chỉ nay họ mới lừa nhau. Thuở trước, họ cũng đã lừa nhau rồi. Lúc ấy, người thợ may ở Kỳ Viên là con cò, người thợ may ở làng là con cua, còn Phật là vị thần cây.
Nghe chuyện, mình thấy buồn cười, rồi lại thấy chạnh lòng. Đàn cá đâu có ngu. Chúng đã nghi ngờ ngay từ đầu. Chúng còn cử một con cá đi kiểm chứng. Nhưng con cá đi kiểm chứng chỉ nhìn thấy cái hồ đẹp, mà không nhìn thấy gốc cây đầy xương. Nó về kể lại đúng những gì nó thấy, mà những gì nó thấy lại là một nửa sự thật. Cái bẫy hay nhất không phải là lời nói dối trắng trợn, mà là một nửa sự thật được bày ra đúng lúc.
Đời mình cũng vậy. Người ta không lừa mình bằng lời nói dối lộ liễu đâu. Người ta lừa mình bằng những thứ có thật: một tấm hình thật, một lời giới thiệu thật, một lần dùng thử thật tốt. Mình thấy một phần tốt, rồi tự mình vẽ nốt phần còn lại bằng lòng tin. Tới lúc phát hiện ra, tiền đã mất, hàng đã hỏng, mà người bán thì đã đi xa.
Vậy làm sao để không thành con cá trong hồ? Câu chuyện không dạy mình đừng tin ai cả. Con cua cũng tin cò đấy chứ. Nó vẫn đi theo cò. Nhưng nó đi theo với cái càng kẹp chặt cổ cò. Tin, nhưng giữ lại cho mình một cái càng. Nghĩa là: nghe thì nghe, nhưng tay vẫn giữ lấy cái của mình. Hứa thì hứa, nhưng phải có cách kiểm chứng. Người ta nói hồ bên kia đẹp, mình cứ đi xem. Nhưng xem xong, mình phải tự hỏi: người đưa mình đi, họ được lợi gì? Xương cá dưới gốc cây là ở đâu?
Còn một bài học nữa, dành cho người hay tính chuyện lừa người khác. Con cò lừa được cả đàn cá, nhưng chỉ lừa được những con tin nó. Tới con cua, nó gặp đúng người cũng biết lừa. Kẻ lừa người, sớm muộn cũng gặp kẻ lừa lại. Mình lừa người ta một lần, người ta sẽ đề phòng mình cả đời. Mình lừa được một người, sẽ có người khác lừa lại mình. Cái vòng đó không bao giờ dừng, trừ khi có một người chịu dừng trước.
Cho nên, đi chợ thì cứ xem hàng cho kỹ. Nghe ai hứa hẹn thì cứ hỏi cho rõ. Tin người, nhưng đừng đưa hết cả đàn cá của mình cho người ta ngậm trong mỏ. Và nếu mình là người bán, người làm ăn, thì nhớ lấy con cò. Ăn được cả đàn cá, cuối cùng cũng chỉ còn cái cổ bị cắt đứt dưới gốc cây. Làm ăn thật thà thì chậm, nhưng ngủ được yên giấc. Lừa được người ta một lần, thì mất cả đời để người ta tin lại mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư